η ομιλία του Gøsta Esping-Andersen στο Sciences Po.

 gostaΟ   Gosta Esping – Andersen   είναι διακεκριμένος Δανός κοινωνιολόγος γεννημένος το 1947. Σήμερα διδάσκει στο Pompeu Fabra University στην Βαρκελώνη. Εχει μεγάλη βιβλιογραφία με πιο σημαντική του στιγμή το βιβλίο The Three Worlds of Welfare Capitalism  .  Δημοσιεύθηκε το 1990 και αποτελεί την ανάλυση της θέσης του κοινωνικού κράτους στα τρία είδη καπιταλιστικών μοντέλων ανάπτυξης. Φιλελεύθερο ( ΗΠΑ ) , Συντηρητικό (Γερμανία) , Σοσιαλδημοκρατικό ( Σουηδία ).  Το παρακάτω κείμενο αποτελεί την σύνοψη της ομιλίας του, που δόθηκε στο Sciences Po, και ετοιμάστηκε από τον Χρίστο  Κανελλόπουλο.  

 

«New Directions for the Welfare State : from Social Compensation to Social Investment»

(Ομιλία του Γκέστα Έσπινγκ-Άντερσεν, από τους γνωστότερους μελετητές του Κοινωνικού Κράτους. Έχει διατυπώσει τη θεωρία ότι τα κοινωνικά κράτη διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με το επίπεδο και την έκταση των παροχών: Τα σοσιαλδημοκρατικά (σκανδιναβικά), που είναι τα πλέον γενναιόδωρα, τα συντηρητικά-συντεχνιακά ή χριστιανοδημοκρατικά (πχ. Γαλλία, Γερμανία, και (ακόμα λιγότερο αναπτυγμένα) της Νότιας Ευρώπης) και τα φιλελεύθερα (πχ Βρετανία, ΗΠΑ) που είναι τα πλέον λειψά. O Έσπινγκ-Άντερσεν, όπως όλοι οι σκανδιναβοί που ζουν στη Μεσόγειο (αυτός στη Βαρκελώνη) είναι ευτυχής και ηλιοκαμένος. Μιλάει τέλεια αγγλικά και έχει μεταδοτικότητα. Συμμετέχει ή διευθύνει πολλές έρευνες του OOΣΑ και της Ε.Ε. Επιδιώκει μάλιστα η Ε.Ε. να γίνει policy prescriptive σε κάποιες πτυχές κοινωνικής πολιτικής.)

Το θέμα του ήταν το νέο κοινωνικό κράτος και ειδικά αυτό της κοινωνικής επένδυσης. Μέχρι τώρα το κοινωνικό κράτος λειτουργούσε κυρίως σαν κουμπαράς. Αποταμιεύω χρήματα που θα μου χρειαστούν σε περίπτωση ανεργίας, αναπηρίας και γήρατος. Υποστηρίζει ότι αντί να συμπληρώνουμε εισοδήματα, είναι καλύτερα να επενδύουμε στα άτομα και να τα προετοιμάζουμε για να έχουν καλύτερες life-chances. Πώς μπορεί να γίνει αυτό;

Όλες οι έρευνες δείχνουν ότι τα εισοδήματα, η ποιότητα ζωής ακόμα και η διάρκεια ζωής στη σημερινή οικονομία (της γνώσης) συσχετίζονται με έναν παράγοντα: τη μόρφωση. Όσο υψηλότερη τόσο καλύτερα. Όσο νωρίτερα εγκαταλείπει κανείς το σχολείο τόσο χειρότερη και συντομότερη ζωή θα ζήσει. Σύμφωνα με τις έρευνες (έρευνα Πίζα), πρώτη σε ικανότητες των μαθητών είναι η Φινλανδία και ακολουθούν οι Σκανδιναβοί. Ιδιαίτερα άσχημες επιδόσεις έχουν οι Ισπανοί και οι Αμερικανοί (δεν έδειξε στοιχεία για την Ελλάδα). Στις ΗΠΑ αυτό συνδέεται άμεσα με την εγκληματικότητα.

Υπάρχει ένα πρόβλημα με την εκπαίδευση: δεν έχει πάντα ικανοποιητικά εξισωτικά αποτελέσματα όπως π.χ. στη Γαλλία. Τα παιδιά φτωχών οικογενειών τα πηγαίνουν πολύ χειρότερα στο σχολείο από τα παιδιά των πλουσίων. Ανάλογη βαρύτητα έχει και η κουλτούρα της οικογένειας, η οποία μπορεί να μετρηθεί αρκετά αξιόπιστα ακόμα και από τον αριθμό των βιβλίων που υπάρχουν στο σπίτι! Ο λόγος για αυτό είναι ο εξής. Στην ηλικία των πέντε ετών που τα παιδιά πηγαίνουν σχολείο είναι ήδη αργά, έχουν διαμορφωθεί οι γνωστικές τους δυνατότητες. Η γνωστική ψυχολογία έχει αποδείξει ότι η κρίσιμη ηλικία είναι η προσχολική. Εκεί είναι που τα παιδιά αποκτούν υψηλή μαθησιακή ικανότητα και τις κατάλληλες συμπεριφορικές δεξιότητες. Η έλλειψη των τελευταίων σχετίζεται με δυσκολίες προσαρμογής, ωρίμανσης αλλά και με εφηβική εγκληματικότητα.

Οι έρευνές του δείχνουν ότι για κάθε ευρώ που ξοδεύει η κοινωνία στο childcare έχει απόδοση από 5,3 έως 1300%, ανάλογα με το πόσο νωρίς την ξεκινά και με ποια ποιότητα. Καμιά άλλη επένδυση κεφαλαίων δεν αποδίδει τόσο πολύ. Πρόκειται για τα αυξημένα εισοδήματα που αποκτά κανείς λόγω της υψηλής του μόρφωσης και άρα για τα αυξημένα φορολογικά έσοδα, για την αυξημένη παραγωγικότητα, για τα λεφτά που εξοικονομούνται από τη μείωση της εγκληματικότητας, αλλά και από τη διευκόλυνση της γυναικείας απασχόλησης.

Ο Άντερσεν τόνισε πώς αν η Ισπανία αποκτούσε το ποσοστό γυναικείας απασχόλησης της Δανίας, θα είχε 15% μεγαλύτερο ΑΕΠ, 10% περισσότερα φορολογικά έσοδα και πολύ μικρότερες εισοδηματικές ανισότητες! Το μοντέλο του male breadwinner και της νοικοκυράς-μητέρας μεταφράζεται πλέον σε φτώχεια, δεν μπορεί να συντηρήσει ούτε μια σύγχρονη οικονομία ούτε ένα ευρύ κοινωνικό κράτος.

Όταν λέμε όμως νηπιακή φροντίδα δεν εννοούμε πάρκινγκ παιδιών με τηλεόραση, αλλά ειδική γνωστική και ψυχολογική εκπαίδευση με τα κατάλληλα ερεθίσματα. Τέτοια εκπαίδευση κοστίζει πολύ και μόνο το δημόσιο μπορεί να την αναλάβει. Όπου είναι ιδιωτικοποιημένη έχει πολύ χαμηλά αποτελέσματα. Έτσι στη Δανία οι πλούσιες οικογένειες στέλνουν τα παιδιά τους μετά χαράς σε δημόσιους παιδικούς σταθμούς, εξαιτίας της υψηλής τους ποιότητας παρότι θα μπορούσαν να τα κρατούν στο σπίτι πληρώνοντας γκουβερνάντες.

Μια δεύτερη και σχετική κοινωνική επένδυση είναι οι γονικές άδειες. Διότι η πιο σημαντική περίοδος για την ανάπτυξη του παιδιού είναι οι πρώτοι μήνες της ζωής του. Η ενασχόληση του ενός από τους δύο γονείς έχει πολύ ευεργετικές συνέπειες. Όμως η γονική άδεια, συνήθως άδεια μητρότητας, δεν πρέπει να διαρκεί πάνω από ένα χρόνο για κάθε παιδί, γιατί τότε έχει αρνητικές συνέπειες στην καριέρα της εργαζόμενης μητέρας και στα μελλοντικά της εισοδήματα.

Στη Δανία δεν υπάρχουν πλέον νοικοκυρές (!) (να υποθέσουμε ότι δεν υπάρχουν και πρωινάδικα ή μεσημεριανάδικα;;;), εκτός από γυναίκες μεταναστών ειδικά μουσουλμάνων. Σε αυτούς υπάρχει και ένα άλλο πρόβλημα. Κρατούν τα παιδιά τους στο σπίτι για να τα μεγαλώνουν οι μητέρες. Όταν οι βρεφονηπιοκόμοι (σχεδόν πάντα γυναίκες) προσπαθούν να επικοινωνήσουν με τους κηδεμόνες δηλαδή τους άντρες, και να τους εξηγήσουν τα οφέλη της προσχολικής εκπαίδευσης δεν έχουν αποτέλεσμα. Γιατί οι μουσουλμάνοι άντρες δεν δίνουν εύκολα σημασία σε γυναίκες. Ειδικά για τους μετανάστες στις σκανδιναβικές χώρες σκέφτονται την affirmative action.

Το συμπέρασμά του είναι πως η προσχολική εκπαίδευση είναι πιο αποτελεσματικός μηχανισμός κοινωνικής εξίσωσης από το σχολείο. (Για να το πω πιο ωμά, είναι σαν να λέει ότι τα παιδιά των φτωχών και αμόρφωτων πρέπει να αφαιρούνται από τους γονείς τους για ένα διάστημα της ημέρας όσο νωρίτερα γίνεται, προκειμένου να μην αποκτήσουν μορφωτικό και άρα ταξικό χάντικαπ!). Σήμερα οι εκπαιδευτικές δαπάνες ανέρχονται όσο ανεβαίνουμε βαθμίδα εκπαίδευσης. Ο Έσπινγκ-Άντερσεν προτείνει να αντιστραφεί το σχήμα και τα πιο πολλά να ξοδεύονται στην προσχολική εκπαίδευση.

Αναμένεται να αυξηθεί η πίεση για περικοπές στις υπηρεσίες εκπαίδευσης και φροντίδας παιδιών, ηλικιωμένων και αναπήρων για τον εξής λόγο: Με τη σταδιακή αύξηση των μισθών, ανέρχεται το κόστος αυτών των υπηρεσιών χωρίς όμως να υπάρχει αντίστοιχη αύξηση της παραγωγικότητάς τους, αδύνατο από τη φύση αυτών των επαγγελμάτων.

Στην κριτική των φιλελεύθερων «γιατί να πληρώνω εγώ για τους φτωχούς» η απάντηση είναι να κάνεις το κοινωνικό κράτος κατάλληλο για τις μεσαίες τάξεις που πληρώνουν και τους φόρους. Για να το νιώσουν δικό τους και σύμφωνο με τις υψηλές απαιτήσεις τους, πρέπει οι υπηρεσίες του σε νοσοκομεία και εκπαίδευση να είναι τόσο ποιοτικές, ώστε να μην έχουν κίνητρο να καταφύγουν στην αγορά και να πληρώσουν. Αυτό έκαναν οι Σκανδιναβοί. Η πτώση της ποιότητας μεταφράζεται αυτομάτως σε exit των μεσαίων τάξεων.

Εξάλλου όλη του η επιχειρηματολογία και η εμπειρική τεκμηρίωση αποσκοπεί να απαντήσει στην κριτική των laissez-faire οικονομολόγων για τις σπατάλες του κοινωνικού κράτους, δείχνοντας με όρους social costs-social benefits, την ωφέλεια των κοινωνικών δαπανών και πώς ορισμένες ειδικά από αυτές αποτελούν μακροπρόθεσμες πολύ παραγωγικές επενδύσεις που ακόμα κι ένας investment banker (σχόλιο Ροζανβαλόν) θα τις ενέκρινε. Προσπαθεί με άλλα λόγια να εμπλουτίσει το οπλοστάσιο των επιχειρημάτων υπέρ του tax and spend, που λένε οι Αμερικανοί, αλλά με καλύτερη απόδοση.

Συνοπτικά, ξοδεύοντας στην εκπαίδευση και την προσχολική αγωγή έχουμε δύο αποτελέσματα:

1.Διευκολύνουμε τη γυναικεία απασχόληση απαραίτητη για τη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους.

2.Προλαμβάνουμε την αποτυχία των ατόμων στην αγορά και εξοικονομούμε πόρους για την ανακούφισή της (prepare instead of repair), ενώ εξασφαλίζουμε περισσότερα μελλοντικά έσοδα για το κοινωνικό κράτος από την υψηλή παραγωγικότητα των εργαζομένων.

 

 

Είναι και αυτή μια άποψη… που «χωράει» πολύ κουβέντα…                                                                                                                    Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε …  esping-andersen.com