Εικαστικές τέχνες στην Ελλάδα του μεσοπολέμου.

Οι περιπτώσεις του Φώτη Κόντογλου, του Νίκου Εγγονόπουλου και του Νίκου Χατζηκυριάκου – Γκίκα.

  1. Εισαγωγή.

 

Ο πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος (1914-1918) αποτελεί καθοριστική τομή για την Ευρωπαϊκή ιστορία και ιστορία της τέχνης, λόγω της μετάβασης σε έναν εικονοκλαστικό, βίαιο, νεωτερικό κόσμο που προέκυψε από την δίνη των πολεμικών συγκρούσεων. Με αντίστοιχο τρόπο η περίοδος του Μεσοπολέμου, από την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922 μέχρι την είσοδο της χώρας στον Β Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Οκτώβριο του 1940, τέμνει την ελληνική ιστορία και ιστορία της τέχνης. Το διάστημα αυτό είναι συνυφασμένο με την αναζήτηση της ελληνικότητας και με την συγκρότηση εκείνων των χαρακτηριστικών που θα αναδείξουν την εικόνα του νεοελληνικού πολιτισμού. Εδώ, θα αναζητηθεί η συμβολή τριών ελλήνων εικαστικών, του Φώτη Κόντογλου, του Νίκου Εγγονόπουλου και του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα ως προς τη διαμόρφωση του πλαισίου αναζήτησης.

Θα παρακολουθήσουμε την προσπάθεια αυτή ξεκινώντας από την απόπειρα διαμόρφωσης διακριτής πολιτιστικής ταυτότητας με κεντρικούς άξονες, την προσέγγιση του βυζαντινού παρελθόντος σε συνάρτηση με την ελληνική λαϊκή παράδοση. Στην συνέχεια αφού αναφερθούμε συνοπτικά στην πρόσληψη του Μοντερνισμού στην Ελλάδα, θα αναζητήσουμε τους όρους ανάδειξης της λαϊκής παράδοσης.

Ακολουθεί ο εντοπισμός των διαφορετικών ρευμάτων έκφρασης των τριών εικαστικών ενώ παράλληλα θα εστιάσουμε σε ένα από τα έργα τους προσπαθώντας να εντοπίσουμε τις διαφορετικές εκδοχές της αναζήτησης. Η μελέτη ολοκληρώνεται με τα συμπεράσματα και το παράρτημα, που εκτός των βιβλιογραφικών πηγών θα φιλοξενήσει και ζωγραφικά έργα, ενδεικτικά της περιόδου που μελετάμε.

  1. Η διαμόρφωση διακριτής πολιτιστικής ταυτότητας στον ελλαδικό χώρο κατά την περίοδο του μεσοπολέμου.

2.1.Το πλαίσιο αναζήτησης.

Μετά τον οριστικό ενταφιασμό της «Μεγάλης Ιδέας» στις ακτές της Μικράς Ασίας, τον Σεπτέμβριο του 1922, το αίσθημα της απομόνωσης γεννά την ανάγκη περιχαράκωσης στα εθνικά χαρακτηριστικά ενός λαού που προσπαθεί να αφομοιώσει τις αλλαγές στον πολιτικό και κοινωνικό χάρτη της χώρας. Έτσι, ο καλλιτεχνικός κόσμος στην Ελλάδα, από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, αναζητεί εκ νέου τα χαρακτηριστικά της ελληνικότητας τα οποία υιοθετεί ως πολιτιστική αξία, αλλά κυρίως ως εργαλείο συγκρότησης διακριτής πολιτιστικής ταυτότητας τόσο απέναντι στην δυτική νεωτερικότητα, όσο και προς την τραυματικά, βιωμένη σχέση με την Ανατολή.

Η διαδικασία αυτή ορίζεται από την ανάδειξη στοιχείων εθνικής συνείδησης, έστω και υπό την μορφή μιας εσωστρεφούς αναζήτησης, η οποία συνεπικουρούμενη από τα δομικά προβλήματα των αργών ρυθμών εκβιομηχάνισης και αστικοποίησης διαφοροποιεί τα πρότυπα έμπνευσης, ειδικά στον εικαστικό χώρο. Είναι φανερό ότι ο περιορισμένος βιομηχανικός και αστικός ορίζοντας δεν επιτρέπει την εικονοληψία και αναπαράσταση ενός αναπτυσσόμενου τεχνολογικού πολιτισμού στην θεματολογία, όπως για παράδειγμα συμβαίνει με το ρεύμα του Φουτουρισμού στην Ευρώπη, αντιθέτως, ευνοεί μορφολογικές ρήξεις βασισμένες στην όψιμη επίδραση μετά-ιμπρεσιονιστικών τάσεων που αποτελούν πρόσφορο έδαφος για καινοτόμους πειραματισμούς.

2.2. Η προσέγγιση ενός εγγύτερου παρελθόντος σε συνάρτηση με την λαϊκή παράδοση.

Η αναβίωση του αρχαιοελληνικού παρελθόντος, στην εικαστική τέχνη και την αρχιτεκτονική, μέσω του νεοκλασικισμού, έχει ολοκληρώσει τον ιστορικό της κύκλο. Αναζητείται η προσέγγιση ενός εγγύτερου παρελθόντος, του βυζαντινού παρελθόντος, σε συνάρτηση με τον παρόντα χρόνο που αντιπροσωπεύεται μέσω της στροφής προς την λαϊκή παράδοση. Ως προαπαιτούμενο τίθεται ο διάλογος του εγγύτερου παρελθόντος με τη λαϊκή τέχνη η οποία ανιχνεύεται ως ζωντανό καλλιτεχνικό ρεύμα, σε έργα απλοϊκής σύνθεσης,  των αυτοδίδακτων, συχνά ανώνυμων,  ναΐφ ζωγράφων, από τα μέσα του 18ου αιώνα, κυρίως στην περιφέρεια, σε περιοχές όπως η Κόνιτσα (Χιοναδίτες ζωγράφοι), από το 1747, Ζαγόρι Ιωαννίνων 1780 και Σιάτιστα Κοζάνης 1810 (ενδεικτικές ημερομηνίες).  (εικόνες 1 & 2)

Η παράδοση συνεχίζεται στο νεοπαγές ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, με τον επίσης αυτοδίδακτο, αγωνιστή της επανάστασης, Παναγιώτη Ζωγράφο που φιλοτεχνεί τους περίφημους «πίνακες του Μακρυγιάννη», στο διάστημα 1836 με 1839, με θέμα την αναπαράσταση των μαχών στον απελευθερωτικό αγώνα (εικόνες 3 & 4). Σε μεταγενέστερους χρόνους, αρχές της δεκαετίας του 1920, τα έργα του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, σε σπίτια και καταστήματα του Πηλίου, θεωρούνται ως χαρακτηριστικά δείγματα λαϊκής ζωγραφικής, υψηλής ποιότητας, που χαρακτηρίζονται από έναν πηγαίο αυθορμητισμό.

Στο σημείο αυτό επιχειρείται η συσχέτιση με τεχνοτροπικά στοιχεία από την μεσαιωνική καλλιτεχνική παράδοση του βυζαντίου, όπως οι έντονοι χρωματισμοί, η αδιαφορία στην τοποθέτηση της κλίμακας των μορφών στον χώρο, η μετωπικότητα στην απόδοση των μορφών, η ακαμψία στις κινήσεις. Ωστόσο, η σχέση αυτή, θεωρώ ότι αφορά κυρίως την προσέγγιση σε ιδεολογικό επίπεδο ως στοιχείο φαντασιακής θέσμισης μιας κοινωνίας που προσπαθεί να αφομοιώσει την μετάλλαξη των κοινωνικών σταθερών από την Μικρασιατική Καταστροφή και να σχηματοποιήσει την αντίδραση της. Είναι προφανές ότι, ο εξπρεσιονισμός της μορφής, η ροπή προς την αφαίρεση, δηλαδή η υψηλή πνοή του ιερατικού ύφους σε όλη την διαδρομή της βυζαντινής εικαστικής τέχνης δύσκολα ανιχνεύεται στην ναΐφ ζωγραφική του Θεόφιλου (εικόνα 5).

2.3 Η πρόσληψη του Μοντερνισμού στην Ελλάδα.

Στην δεκαετία του 1930 γίνεται φανερό ότι οι δρόμοι της βυζαντινής ζωγραφικής εκπροσωπούνται από τον Φώτη Κόντογλου. Παράλληλα, η πρόσληψη των νεωτερικών καλλιτεχνικών κατακτήσεων και η ένταξη τους στο πλαίσιο των ελληνοκεντρικών αναζητήσεων ξεκινούν από τον Κωνσταντίνο Παρθένη. Επηρεασμένος από Ιμπρεσιονιστικές και Κυβιστικές αναφορές, και με την βοήθεια της κυβέρνησης των φιλελευθέρων του Ελευθέριου Βενιζέλου, το 1929,  διαρρηγνύει το καθηγητικό κατεστημένο του Ακαδημαϊκού Ρεαλισμού και της Ηθογραφίας, που αποτελούν την κυρίαρχη εικαστική άποψη στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας (εικόνα 6).  Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, ανάλογες αναζητήσεις διαφαίνονται στα έργα του Νίκου Εγγονόπουλου, μέσω του Σουρεαλισμού, αλλά και στα έργα του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα μέσω του Κυβισμού. Ωστόσο, υπάρχουν έλληνες ζωγράφοι που δεν εντάσσονται στο συγκεκριμένο πλαίσιο, υπηρετώντας πιστά την ιδεολογική αφετηρία του ευρωπαϊκού μοντερνισμού που θέλει την τέχνη υπέρ-ιστορική και υπέρ-τοπική χάριν της αυτονομίας της. Ο Νίκος Λύτρας  παραμένει πιστός στο πλαίσιο ενός Ιμπρεσιονιστικού υπαιθρισμού ενώ ο Γιώργος Μπουζιάνης, εκφραστής του Εξπρεσιονισμού,  θεωρεί ότι το θέμα δεν παίζει κανένα ρόλο σε ένα έργο τέχνης παρά μόνο το πνεύμα και η ψυχή (εικόνα 7 & 8).

Ήδη η ελληνική λαϊκή τέχνη έχει σχηματοποιηθεί, από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, από μελέτες λαογράφων όπως η Αγγελική Χατζημιχάλη, από αρχιτέκτονες όπως ο Δημήτρης Πικιώνης, από διανοούμενους όπως ο Γιώργος Θεοτοκάς και από ποιητές και λογοτέχνες όπως οι Γιώργος Σεφέρης, Οδυσσέας Ελύτης και Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Άγγελος Τερζάκης αντίστοιχα. Ωστόσο, η προσπάθεια ενσωμάτωσης των πρωτογενών πηγών λαϊκής παράδοσης στα πλαίσια του αστικού εκσυγχρονισμού που επιχειρείται, ειδικά στην περιφέρεια, όχι μόνο στην ζωγραφική, αλλά και στην κεραμική, στην υφαντουργία, και γενικά στην βιοτεχνική και οικοτεχνική παραγωγή ειδών παραδοσιακής τέχνης οδηγούν την παράδοση σε πλήρη εμπορευματοποίηση με αποτέλεσμα έναν νοθευμένο φορμαλισμό. Το επίσημο ελληνικό κράτος, ανεξαρτήτως πολιτικής συγκυρίας, και η αστική τάξη της εποχής έχουν συμβάλει τα μέγιστα στην εξέλιξη αυτή.

3.Τρία διαφορετικά ρεύματα ζωγραφικής, μία κοινή αναζήτηση.

     3.1 Φώτης Κόντογλου (1895-1965).

Καταγόμενος από το Αϊβαλί της Σμύρνης αφιερώνεται στην μελέτη και μαθητεία της βυζαντινής αγιογραφίας παρά την ερευνητική στάση και τον πρόσκαιρο προβληματισμό του, κατά την δεκαετία του 1920, απέναντι στα δυτικά, νεωτερικά, καλλιτεχνικά στοιχεία. Σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας (1912-1915), παρέμεινε τέσσερα χρόνια στο Παρίσι (1915-1919) και διάβασε γραπτά του Αυγουστίνου, του Πόε και του Νίτσε. Η «αποκήρυξη» της νεωτερικότητας σχετίζεται τόσο με την καταστροφή της Σμύρνης όσο και με την επίσκεψη στο Άγιο Όρος, την επόμενη χρονιά, όπου έρχεται σε επαφή με την εκκλησιαστική ζωγραφική και κυρίως με την μεταβυζαντινή τέχνη της Κρητικής Σχολής. Μελετά και αντιγράφει εικόνες και τοιχογραφίες του 16ου αιώνα, κυρίως του Θεοφάνη και του Φράγκου Κατελάνου, ενώ ταυτόχρονα στέκεται επιφυλακτικός απέναντι στον έντονο ρεαλισμό που χαρακτηρίζει την λεγόμενη «Μακεδονική Σχολή» του 13ου και 14ου αιώνα. Εκείνη την χρονιά, το 1923, τοποθετείται το παλιότερο, γνωστό του έργο, «Τα Μετέωρα», που μαρτυρούνται επιρροές από τα πρώτα έργα του Θεοτοκόπουλου (εικόνα 9). Στα χρόνια που ακολουθούν πλουταίνει τη γνώση του καθώς εργάζεται σαν συντηρητής σε διάφορες βυζαντινές εκκλησίες και Μουσεία (Βυζαντινό Μουσείο 1931-32, Μουσείο Καΐρου 1935, Μουσείο Κερκύρας).

3.2 Νίκος Εγγονόπουλος (1905-1985).

Στο εργαστήριο του Κόντογλου, από το 1932, φοιτά ο Νίκος Εγγονόπουλος που έχει ήδη εγγραφεί στην Α.Σ.Κ.Τ. με καθηγητή τον Κωνσταντίνο Παρθένη. Η γνωριμία του και η μαθητεία του δίπλα στον Κόντογλου τον επηρεάζει καθώς αφομοιώνει στοιχεία της βυζαντινής τεχνοτροπίας και μαζί με τον Γιάννη Τσαρούχη, συμφοιτητή του στο εργαστήριο, βοηθούν τον Κόντογλου στη τοιχογραφική διακόσμηση του σπιτιού του, στο έργο του,  Αυτοπροσωπογραφία με την γυναίκα και την κόρη μου,  ενώ ένα χρόνο μετά δάσκαλος και μαθητής επισκέπτονται μαζί το Άγιο Όρος. Ωστόσο, οι πρώτες ποιητικές συλλογές του, μην ομιλείτε εις τον οδηγόν, Ιούνιο 1938 και κλειδοκύμβαλα της σιωπής, Σεπτέμβριο 1939, καθώς και η πρώτη του ατομική έκθεση ζωγραφικής, Νοέμβριο 1939, αναδεικνύουν το ρεύμα του Υπερρεαλισμού (Σουρεαλισμού) ως μέσο εικαστικής και λογοτεχνικής έκφρασης του Εγγονόπουλου, εξέλιξη που τον απομακρύνει από την καθ αυτό βυζαντινή τέχνη, αν και ο ίδιος σε όλη την διάρκεια της ζωής του αναγνωρίζει τον Κόντογλου ως «άξιο διδάσκαλο και ζωγράφο, συγγραφέα με γενναία ψυχή».

Ως καλλιτέχνης ανατρεπτικός και αντικομφορμιστικός, η υποδοχή του στα τέλη της δεκαετίας του 30 συνάντησε την λοιδορία και τον χλευασμό τόσο από τους θεωρητικούς του μεταξικού καθεστώτος και φιλελεύθερους διανοούμενους, όσο και από τους εκπροσώπους του άκαμπτου «σοσιαλιστικού ρεαλισμού» της ορθόδοξης κομμουνιστικής αριστεράς που ενδιαφέρεται αποκλειστικά για την «τέχνη των μαζών». Εξαίρεση ο ποιητής Νίκος Κάλας, που υποστήριξε τις σουρεαλιστικές καινοτομίες, ενταγμένος από το 1934 στην υπερεαλιστική ομάδα του Παρισιού και επηρεασμένος από την «Σχολή της Φρανκφούρτης».

 3.3. Νίκος-Χατζηκυριάκος Γκίκας (1906-1994)

Το έργο του διακρίνεται από διαδοχικές φάσεις με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και είναι σαφέστατα επηρεασμένο από τον Pablo Picasso και τον Georges Braque. Οι αναζητήσεις ξεκινούν από πολύ νωρίς, μέσα της δεκαετίας του 1920, με δασκάλους τον  Κωνσταντίνο Παρθένη στη ζωγραφική και τον Δημήτρη Γαλάνη στη χαρακτική. Πραγματοποιεί έρευνες γύρω από τεχνοτροπίες μεγάλων ζωγράφων, ειδικά του Θεοτοκόπουλου και συνεχίζει με την μελέτη του φωτός και των εξυφάνσεων του πάνω σε επιφάνειες. Μετά την στενή γνωριμία με τον Δημήτρη Πικιώνη το 1935, προχωρά στην έρευνα των προβλημάτων της σύνθεσης, του εναρμονισμού των ευθειών με τις καμπύλες, της προσαρμογής του μετακυβιστικού ιδιώματος στο ελληνικό αρχιτεκτονικό τοπίο. Ακολουθεί η περίοδος της ακμής (1938-1965) όπου καταγράφεται η προσπάθεια απόδοσης νέου προσανατολισμού στην ελληνική ζωγραφική με την απόρριψη του ακαδημαϊσμού και την υιοθέτηση των διεθνών ρευμάτων. Μέχρι το τέλος της ζωής του το 1994, παρά τα προβλήματα λόγω του περιορισμού της όρασης, παραμένει ενεργός και δημιουργικός.

  1. Η Θεά Αθηνά με έναν ποιητή και μια μούσα αναζητούν ένα μεγάλο τοπίο στην Ύδρα.

                   4.1 Οι Βυζαντινοί δρόμοι προς την «Ιωνική Δωδεκάπολη».

 

images

Στο δημαρχείο των Αθηνών, σε αίθουσα του ισογείου, ο Φώτης Κόντογλου το 1938, παρουσιάζει σε τοιχογραφία την θεά Αθηνά να δέχεται δώρα από τις δώδεκα πόλεις της Ιωνίας (εικόνα 10), λεπτομέρεια της οποίας παραθέτουμε στην παραπάνω εικόνα.

Εδώ ο Κόντογλου πραγματοποιεί μια υπέρβαση μέσα από στοιχεία υφολογικής ρήξης με τα καθιερωμένα. Προσεγγίζει ένα θέμα από την αρχαιοελληνική μυθολογία και ιστορία, την αναπαράσταση της Θεάς Αθηνάς, την προστάτιδα της πόλης-κράτους των Αθηνών, όχι μέσω της ρεαλιστικής φόρμας και του κλασικισμού, αλλά αντιθέτως επιλέγει τον δρόμο της Βυζαντινής ζωγραφικής εμπλουτίζοντας την με στοιχεία ανατομίας και πλαστικής απόδοσης των μορφών. Υιοθετεί την προσωποποίηση της Ιωνικής Δωδεκάπολης, βασιζόμενος στην βυζαντινή παράδοση, ενώ παράλληλα διατηρεί στενές φόρμες, αυστηρό περίγραμμα και σεμνά, γαιώδη, και χαμηλού τόνου χρώματα, όπως το καστανό και τα σκοτωμένα μπλε, ειδικά στην απεικόνιση του περιβάλλοντος χώρου. Οι συνθέσεις των γυναικείων μορφών είναι επιπεδικές, σε τέλεια ισορροπία μεταξύ τους, η κίνηση δυναμική, η συνομιλία επιτυγχάνεται μέσω του βλέμματος, ενώ όπως θα περίμενε κανείς η ρεαλιστική τοποθέτηση της κλίμακας των μορφών στον χώρο απουσιάζει επιδεκτικά. Η έλλειψη προοπτικής μαρτυρά την προσήλωση στις αρχές της βυζαντινής ζωγραφικής όπου η προοπτική δεν υπάρχει όπως δεν υπάρχει και ο χρόνος. Σκοπός δεν είναι να εκφραστεί μονάχα το φυσικό αλλά και το υπερφυσικό σε μια συναίρεση της ποιητικής με την ιστορική αλήθεια.

4.2 «Ποιητής και Μούσα» σε Σουρεαλιστικό Εναγκαλισμό.

ποιητής και μούσα

Ο «ποιητής και μούσα», ελαιογραφία σε μουσαμά, φιλοτεχνημένο το 1938, σήμερα στην εθνική πινακοθήκη της Αθήνας, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της τεχνοτροπίας του Νίκου Εγγονόπουλου.

Η Μούσα, που αναπαριστάται με αρχαία ελληνική ενδυμασία παραδίδει βιολί στον καθιστό ποιητή με σώμα και κεφάλι κούκλας, πιθανή επιρροή De Chirico, οι ανησυχητικές μούσες,1918 (Εικόνα 11). Παραλαμβάνει το δώρο με χέρια που αιωρούνται χωρίς να ενώνονται με το υπόλοιπο σώμα. Το ειλητάριο που αναπαριστά το κεφάλι της μούσας ίσως αποτελεί την γνώση, την έμπνευση που μεταβιβάζεται στο ποιητή. Οι γεωμετρικοί όγκοι και τα σχεδιαστικά αντικείμενα ας θεωρηθούν σύμβολα της γεωμετρικής διάστασης του λόγου, της ποίησης και της μουσικής, ενώ τα τρία ψάρια στο πάτωμα, στοιχείο που θα καθιερωθεί με την επανεμφάνιση του στον Ερμή εν Αναμονή ένα χρόνο μετά, συμβολίζουν έναν πιθανό υπαινιγμό σε φροϋδικά σύμβολα της γενετήσιας ορμής. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τον βασικό στόχο των σουρεαλιστών που είναι η εξερεύνηση του ψυχικού κόσμου που εγκαινίασε ο Sigmund Freud έτσι ώστε όνειρο και πραγματικότητα να μετασχηματιστούν σε ένα είδος απόλυτης πραγματικότητας, σε μία υπερπραγματικότητα (surealite).

Δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε εάν πίσω από τις μορφές υπάρχει πίνακας ή παράθυρο με προοπτική αναπαράσταση νεοκλασικού σπιτιού που ξεχωρίζουν οι κίονες στην γωνία της πρόσοψης, τα αετώματα στα παράθυρα και τα ανθέμια στη στέψη. Υπάρχουν δύο ακόμη μορφές έξω στην παραλία: ο άντρας με μαγιό εποχής και η γυναίκα με ρούχα παριζιάνικης μόδας των αρχών του περασμένου αιώνα. Αυτές οι δύο μορφές έρχονται σε αντίθεση με το ζευγάρι «Ποιητής και μούσα».

Ο Εγγονόπουλος συνταιριάζει, με ανορθολογικό διαχρονικά τρόπο, στοιχεία της αρχαίας, της βυζαντινής και της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η ζωγραφική του είναι ανθρωποκεντρική, με ιδιαίτερη σημασία στο σχέδιο και στο έντονο χρώμα. Ο σεβασμός στην παράδοση και η επιστροφή στις ρίζες, είτε αυτό αφορά την αρχαιότητα είτε την πρόσφατη ιστορία, όπως πρεσβεύει και ο δάσκαλός του Φώτης Κόντογλου, διαφαίνονται σε ολόκληρο το έργο του το οποίο συνδέεται όμως και με την ευρωπαϊκή πρωτοπορία του σουρεαλισμού.

4.3. Ένα «Μεγάλο τοπίο στην Ύδρα», αγκαλιάζει την αισθητική του κυβισμού.

Γκίκας, Μεγάλο τοπίο της Υδρας, 1938.

Το «Μεγάλο Τοπίο στην Ύδρα», φιλοτεχνημένο το 1938, ανήκει στην συλλογή Χ. Ποταμιάνου, αντιπροσωπεύει για το έργο του Γκίκα την μετάβαση από την περίοδο αναζήτησης στην περίοδο της ακμής. Στο συγκεκριμένο έργο είναι φανερή η επιρροή του Georges Braque, ειδικά από έργα της περιόδου του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (Still life on a table, 1918 και violin and glass (εικόνα 12 και 13.),  ωστόσο, σημαντική εξέλιξη είναι η προσαρμογή του συνθετικού κυβιστικού ιδιώματος, στο ελληνικό τοπίο, την στιγμή που ο κυβισμός (συνθετικός-αφαιρετικός) από τα μέσα της δεκαετίας του 1920, έχει υποχωρήσει σημαντικά στην Ευρώπη.

Κεντρικό θέμα η ανάδειξη των όγκων της νησιώτικης παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, της σκληρότητας του τοπίου, μέσα από ορθογώνια σχήματα που οργανώνουν την σύνθεση, συναρμολογημένη με παραδοσιακά, φυσικά υλικά, πέτρα πάνω στην πέτρα. Τα τείχη των αρχοντικών, η φραγκοσυκιά, τα πολύχρωμα χελιδόνια και οι χαρταετοί που πετούν μαρτυρούν τον ερχομό της άνοιξης, ενώ στο βάθος με μαεστρία αρμολογημένος ο ανεμόμυλος, η θάλασσα, οι μακρινές στεριές, τα χρώματα του ουρανού.

Οι επιφάνειες λούζονται από φως, οι γραμμές είναι ανεξίτηλες, οι μορφές των αντικειμένων αναγνωρίζονται εύκολα, τα χρώματα εναλλάσσονται με μοναδική αρμονία, ανοίγουν, για να αγκαλιάσουν τα λόγια του Περικλή Γιαννόπουλου για το ελληνικό χρώμα και την ελληνική γραμμή. Ίσως ποτέ άλλοτε ένας πίνακας κυβιστικής τεχνοτροπίας δεν ανέπτυξε τέτοια οικειότητα με τον ελλαδικό χώρο. Διότι ποτέ άλλοτε η αναπαράσταση ενός ελληνικού τοπίου, δεν είχε αποδοθεί με τόσο αυθεντικά νεωτερικό τρόπο.

                                                  

                                                5.  Συμπεράσματα.

Κατά την διάρκεια του Μεσοπολέμου οι κοινωνικές σταθερές στην Ελλάδα αλλάζουν και οδηγούν τον καλλιτεχνικό κόσμο, ζωγράφους, λογοτέχνες και διανοούμενους, ειδικά της γενιάς του 30, προς την αναζήτηση της ελληνικότητας. Η εξέλιξη αυτή καθορίσθηκε από δύο παραμέτρους, την επανασύνδεση με το βυζαντινό παρελθόν και την προβολή της ελληνικής λαϊκής παράδοσης, ως απόδειξη της ζωντανής σχέσης με την βυζαντινή καλλιτεχνική έκφραση. Οι «πίνακες του Μακρυγιάννη», φιλοτεχνημένοι από τον Παναγιώτη Ζωγράφο και τα έργα του Θεόφιλου θεωρούνται χαρακτηριστικά δείγματα της σχέσης αυτής.

Σε μεταγενέστερους χρόνους η τέχνη του Φώτη Κόντογλου αποκρυσταλλώνει την προσέγγιση του βυζαντινού παρελθόντος. Απορρίπτει την δυτική νεωτερικότητα και ακολουθεί τους δρόμους της βυζαντινής ζωγραφικής, ακόμα και σε έργα που το θεματικό τους περιεχόμενο αφορά την κλασσική περίοδο. Προσπαθήσαμε μέσα από την ανάλυση της τοιχογραφίας στο δημαρχείο των Αθηνών να αναδείξουμε βασικά στοιχεία της τέχνης του.

Σαφέστατα επηρεασμένος από την τέχνη του δασκάλου του ο Νίκος Εγγονόπουλος υιοθετεί στοιχεία έκφρασης από την ευρύτερη διαχρονία του ελληνικού πολιτισμού δοσμένα μέσα από την οπτική του σουρεαλισμού. Τα έργα του περιέχουν την μαρτυρία αρχαιότυπων συμβολισμών, πολλές φορές με εκκωφαντική παρουσία, παρ όλα αυτά, η προσπάθεια του, αρχικά, δεν γίνεται δεκτή από το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της εποχής. Ο πίνακας «Ποιητής και Μούσα» εκφράζει, με απόλυτη σαφήνεια, την προσπάθεια αυτή. Ορισμένες μορφές τέχνης είναι προορισμένες να ωριμάσουν μέσα από αρνητική υποδοχή αρχικά και την αναγνώριση μετέπειτα, καθώς οι κανόνες για το τι καθορίζεται ως ευρέως αποδεκτό πολλές φορές διαμορφώνονται από την ιστορική και πολιτική συγκυρία.

Την ίδια συγκυρία (πολιτική) που για συγκεκριμένους λόγους έκανε αποδεκτή την ενσωμάτωση του ελληνικού τοπίου στην σύνθετη κυβιστική οπτική μέσω του έργου του Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα. Ωστόσο, θα ήταν πολύ άδικο για τον καλλιτέχνη, το έργο του, και την διαχρονική παρουσία του στην τέχνη, που τελικά καθορίζει την ποιότητα του, να εστιάσουμε στην συγκυρία αυτή. Η εισαγωγή τυπολογικών στοιχείων τα οποία αναπαριστούν το ελληνικό τοπίο μέσα από τον ιδιοφυή συγκερασμό νεωτερικότητας και παράδοσης δημιουργούν μοναδικές εικόνες φωτός, χρώματος και αρμονίας όπως ο πίνακας «Μεγάλο Τοπίο στην Ύδρα».

Τρείς διαφορετικοί καλλιτέχνες, τρείς διαφορετικοί δρόμοι προς την αναζήτηση της ελληνικότητας. Ωστόσο, οι δρόμοι αυτοί συναντιούνται, τέμνονται, με αποτέλεσμα τη συγκρότηση κοινής πολιτιστικής ταυτότητας, στην οποία ενυπάρχουν στοιχεία κοινής συνείδησης,  μέσα από την διαφορετικότητα στην έκφραση. Στην διαφορετικότητα και στην σύνθεση των αντιθέτων βρίσκεται η αναζωογονητική, προωθητική δύναμη του Ελληνικού πολιτισμού.

 

 

 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ.

                                                          Εικόνα 1.

μονή στη Βήσσανη.

Τοιχογραφία από το Καθολικό της μονής ‘βελ, Βήσσανη Ιωαννίνων. Η Γέννηση της Θεοτόκου. Από τα πρώτα γνωστά έργα χιοναδίτικης ζωγραφικής, περίπου 1770.  Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων, http://cultureportalweb.uoi.gr/cultureportalweb/print.php?article_id=122&lang=gr&print_mode=article

                                                               

                                                                  Εικόνα 2.

 

Τοιχογραφίες από οικία Ρούση, Φραγκάδες Ζαγορίου. Περίπου στα μέσα 19ου αιώνα. Ζαγόρι, «Φύση και πολιτισμός», http://izagori.gr/environment/secular-painting/1906

 

                                                                    Εικόνα 3.

Παναγιώτης Ζωγράφος, Η πολιορκία των Αθηνών. «Πίνακες του Μακρυγιάννη», «Εικών αριθμ. 19 Τ.», (1836-1839). Αντίγραφα πινάκων από, Στοχασμός Μακρυγιάννη, Χειρ Παναγιώτη Ζωγράφου, Εικονογραφία του Εικοσιένα, Αθήνα 1996, Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος.

 

Εικόνα 4.

Θεόδωρος Βρυζάκης, Το στρατόπεδο του Καραϊσκάκη στην Καστέλλα, 1855.                     Από Εθνική Πινακοθήκηhttp://www.nationalgallery.gr/site/content.php?artwork_id=61350        Η διαφορετική οπτική και έκφραση, πάνω στο ίδιο θεματολογικό περιεχόμενο, μεταξύ του Βρυζάκη και του Ζωγράφου είναι εμφανείς. Το αποστασιοποιημένο συναισθηματικό και εξωραϊστικό ύφος, στην ακαδημαϊκή ζωγραφική, που διδάσκεται στην Σχολή του Μονάχου, σε αντιδιαστολή με τον πηγαίο αυθορμητισμό, τον έντονο συναισθηματισμό στο χρώμα και την κίνηση της αυθεντικής λαϊκής τεχνοτροπίας.

                                                               Εικόνα 5.

Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, Ερωτόκριτος και Αρετούσα, 1933, Μουσείο Θεόφιλου, Μυτιλήνη. Από Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, «Περιήγηση στη Τέχνη», http://www.pi-schools.gr/lessons/aesthetics/eikastika/afises/index.php?id=39&v=1

Διακρίνουμε στην σύνθεση ότι, ο περιβάλλων χώρος αποδίδει την ελληνικότητα του τοπίου και συνδέει την Αρχαιότητα (κορινθιακά κιονόκρανα) με το Βυζάντιο και τη Φραγκοκρατία στα κλασικά κτίρια. Η ακαμψία στις κινήσεις, η μετωπικότητα στο πρόσωπο του Ερωτόκριτου και η μη υιοθέτηση ρεαλιστικής κλίμακας των μορφών στον χώρο ακολουθούν δρόμους της βυζαντινής ζωγραφικής. Ωστόσο, παρά τις ομοιότητες, ούτε η επεξεργασία και απόδοση του χρώματος αλλά ούτε και η απλοϊκή αναπαράσταση των μορφών στα έργα του Θεόφιλου μπορούν να συγκριθούν με την τεχνοτροπία της βυζαντινής ζωγραφικής.

Εικόνα 6.

Κωνσταντίνος Παρθένης, Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου, 1931, Συλλογή Ιδρύματος Σπύρου Λοβέρδου. Από, Χρήστου Χ., «ζωγραφική, Κ. Παρθένης», eikastikon, http://www.eikastikon.gr/zografiki/parthenis.html

Ο Παρθένης αφομοιώνει νεωτερικές καλλιτεχνικές κατακτήσεις ξεκινώντας από τον Ιμπρεσιονισμό φτάνοντας μέχρι τον Κυβισμό, μέσα από ένα καλλιτεχνικό ιδίωμα επηρεασμένο από τη μυστικιστική ατμόσφαιρα που επικρατούσε στα έργα των συμβολιστών. Η συγκεκριμένη σύνθεση αποδίδει μια χαρακτηριστική ιδεαλιστική σύνδεση του παρόντος με το παρελθόν, της νεότερης με την αρχαία ιστορία. Η ξαπλωμένη γυναικεία μορφή, προσωποποίηση της Ελλάδας, τύπος που θυμίζει την ξαπλωμένη Θεοτόκο, δίπλα στο Θείο βρέφος, στην βυζαντινή αγιογραφία, συνυπάρχει με δύο εμβληματικές μορφές της ελληνικής ιστορίας, τον Σπαρτιάτη Λεωνίδα στα αριστερά και τον Αθανάσιο Διάκο στα δεξιά με ασκητικό ένδυμα μοναχού. Είναι προφανές ότι η «συγγένεια» των δύο μορφών δεν αφορά μόνο την κοντινή γεωγραφική απόσταση στην οποία σημειώθηκαν οι μάχες στις οποίες πρωταγωνίστησαν. Το έργο αποδίδει τα κυρίαρχα εικαστικά χαρακτηριστικά του πλαισίου αναζήτησης της ελληνικότητας, μέσα από ιμπρεσιονιστικούς χρωματισμούς, με ιδιαίτερη έμφαση στο γαλάζιο και τις αποχρώσεις του, σε συνδυασμό γραμμικών, γεωμετρικών τύπων.

Εικόνα 7.                                                          Εικόνα 8.

 

Γιώργος Μπουζιάνης, Αυλή Εργοστασίου, 1932, Παρίσι, Ιδιωτική Συλλογή και Γυναίκα με Ομπρέλα, 1932, Πινακοθήκη Ρόδου. Από, Οι Φίλοι του Μπουζιάνη, Μπουζιάνης – Ακουαρέλλες, Αθήνα 1982, σελ. 60, 62.

Από τα παραπάνω έργα του Μπουζιάνη που ταυτίζονται χρονολογικά με την Αποθέωση του Αθανασίου Διάκου του Παρθένη, γίνεται άμεσα αντιληπτό ότι δεν συμμετέχουν όλοι οι έλληνες εικαστικοί του νεωτερικού χώρου στον διάλογο για την αναζήτηση της ελληνικότητας. Χαρακτηριστικά δείγματα εξπρεσιονιστικής έκφρασης, οι παραπάνω ακουαρέλες, μέσω της παραμόρφωσης δηλώνεται η αυτονόμηση του θέματος από σχηματοποιημένες αναφορές σε συγκεκριμένα τοπία ή μορφές που θέλουν να εξιστορήσουν συγκεκριμένα γεγονότα. Μέσα από την ακανόνιστη διαδρομή της γραμμής κυριαρχούν το χρώμα και οι όγκοι, ενώ παράλληλα επιχειρείται η πλήρη αποσύνδεση από την οπτική πραγματικότητα. Επίσης, δεν διακρίνουμε καμία αναφορά, στόχευση ή συγκινησιακή φόρτιση σε θέματα που δημιουργούν ιστορικούς, ιδεολογικούς ή θρησκευτικούς συνειρμούς.

Εικόνα 9.

Φώτης Κόντογλου, Τα Μετέωρα, 1923. Από περιοδικό Αθηναίος, Ελληνοαμερικανικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθηνών, σελ. 35.

 

                                                       Εικόνα 10.

Φώτης Κόντογλου, Ιωνική Δωδεκάπολη, 1938, Δημαρχείο Αθηνών. Λεπτομέρεια με απεικόνιση της Θεάς Αθηνάς. Από, Εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία http://www.stoabibliou.gr/ep/entypa/ep14_entypo.pdf

Εικόνα11.

De Chirico, οι ανησυχητικές μούσες, 1918, Μιλάνο, Ιταλία. Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, http://www.pi-schools.gr/lessons/aesthetics/eikastika/afises/index.php?id=48&v=2

Ο Εγγονόπουλος υιοθετεί τους κώδικες του De Chirico, ειδικά στην απόδοση των μορφών. Ωστόσο αφομοιώνει τα σουρεαλιστικά διδάγματα επιλέγοντας στοιχεία από την ελληνική ιστορία ενώ, παράλληλα, προτείνει την ελληνική εκδοχή στην οριοθέτηση του φυσικού τοπίου που στον Ιταλό καλλιτέχνη διαμορφώνεται από διαφορετικές προσλαμβάνουσες.

Εικόνα 12 και 13.

 

Georges Braque, still life on a table, και Violin and Glass, 1918 και 1913-1914,Philadelphia Museum of Art, Philadelphia, PA, USA. http://www.wikiart.org/en/georges-braque/still-life-on-a-table-1918

Οι ομοιότητες με το «Μεγάλο Τοπίο στην Ύδρα» βρίσκονται στην χρήση του συνθετικού κυβισμού από τον Γκίκα, ως εργαλείο διάσπασης της μορφής με την αναγωγή τμημάτων της σε γεωμετρικά σχήματα. Οι διαφορές απεικονίζονται στην επιτηδευμένη απώλεια των αναγνωρίσιμων μορφών των αντικειμένων από τον Braque (στοιχεία αφαιρετικού κυβισμού), ενώ αντιθέτως, οι μορφές των αντικειμένων που απεικονίζονται στο έργο του Έλληνα καλλιτέχνη είναι απόλυτα αναγνωρίσιμες.

 

Βιβλιογραφία.

Αθανασόπουλος Β., Δοκιμές ερμηνείας και Κριτικής, η Αφηγηματική Τέχνη του Φ. Κόντογλου, Αθήνα 1990.

 

Αλμπάνη Τ., Τέχνες Ι, Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, τ.Β., Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Τέχνη, Πάτρα 2000.

 

Δασκαλοθανάσης Ν., Τέχνες Ι, Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, τ. Γ., Νεότερη και Σύγχρονη Τέχνη, Πάτρα 2000.

 

Καρακατσάνη Α., Οι Μεγάλοι Έλληνες Ζωγράφοι, Θεόφιλος, Αθήνα 2006.

 

Κωτίδης Α. Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, τ. Γ., Νεότερη και Σύγχρονη Εποχή, Πάτρα 2000.

 

Λαμπράκη – Πλάκα Μ., Στοχασμός Μακρυγιάννη, Χειρ Παναγιώτη Ζωγράφου, Εικονογραφία του Εικοσιένα, Αθήνα 1996.

 

Λυδάκης Σ., Οι Έλληνες Ναΐφ Ζωγράφοι, Αθήνα 2002.

 

Ματθιόπουλος Δ., «Εικαστικές Τέχνες», στο Χατζηιωσήφ, Χ. (επίμ.), Ιστορία της Ελλάδας του 20ου Αιώνα: Ο Μεσοπόλεμος 1922-1940 τ.Β. Αθήνα 2003.

 

Τζιόβας Δ., Ο Μύθος της γενιάς του 30, Νεοτερικότητα, Ελληνικότητα και Πολιτισμική Ιδεολογία, Αθήνα 2011.

 

Φιλιππίδης Δ., Ελληνικές Εικαστικές Τέχνες, Επισκόπηση Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, τ.Δ., Ιστορία της Ελληνικής Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας, Πάτρα 2001.

 

Φίλοι του Μπουζιάνη, Μπουζιάνης – Ακουαρέλλες, Αθήνα 1982.

 

Δικτυογραφία.

Βούρτσης Ι, «Σύντομος βιογραφία του Ζωγράφου και Ποιητή», Νίκος Εγγονόπουλος, http://www.engonopoulos.gr/_homeEL/bio.html   

 

Εθνική Πινακοθήκη, «Θεόδωρος Βρυζάκης»,  http://www.nationalgallery.gr/site/content.php?artwork_id=61350

 

Ζαγόρι, «Φύση και πολιτισμός», http://izagori.gr/environment/secular-painting/1906

 

Ζίας Ν., «Ο Φώτης Κόντογλου και η Νεοελληνική Ζωγραφική», Myriobiblos βιβλιοθήκη, http://www.myriobiblos.gr/texts/greek/zias_kontoglou.html

 

Ζίας Ν, «Νίκος Εγγονόπουλος»  eikastikon κριτικές / παρουσιάσειςhttp://www.eikastikon.gr/kritikesparousiaseis/zias.html

 

Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Ιωαννίνων, Η Γέννηση της Θεοτόκου. http://cultureportalweb.uoi.gr/cultureportalweb/print.php?article_id=122&lang=gr&print_mode=article

 

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, «Περιήγηση στη Τέχνη», http://www.pi-schools.gr/lessons/aesthetics/eikastika/afises/index.php?id=39&v=1

 

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, «ο Ποιητής και η Μούσα», Περιήγηση στην Τέχνη, Ζωγραφική, http://www.pi-schools.gr/lessons/aesthetics/eikastika/afises/index.php?id=41&v=1

 

Πετσάλης Ν. Δ., «Ο Πολυπράγμων δημιουργός, το ζωγραφικό έργο του Γκίκα», Επτά Ημέρες, Καθημερινή, http://id.scribd.com/doc/269659071/

 

Χρήστου Χ., «Ζωγραφική, Κωνσταντίνος Παρθένης», eikastikon, http://www.eikastikon.gr/zografiki/parthenis.html

 

Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, De Chirico, οι ανησυχητικές μούσες,                http://www.pi-schools.gr/lessons/aesthetics/eikastika/afises/index.php?id=48&v=2

 

Εν Αθήναις Φιλεκπαιδευτική Εταιρεία, απεικόνιση της Θεάς Αθηνάς, http://www.stoabibliou.gr/ep/entypa/ep14_entypo.pdf

 

Advertisements

Ουαί υμίν Γραμματείς και Φαρισαίοι, υποκριτές…οι μέρες της αφθονίας σας είναι μετρημένες.

Image

 Χαρές και πανηγύρια εχθές το βράδυ στο ΣΚΑΙ και στο MEGA μετά την ψηφοφορία στην βουλή. Άνοιγαν σαμπάνιες και τα χαμόγελα περίσσευαν. Τα συγκεκριμένα δημοσιογραφικά πορνίδια σε πλήρη διάταξη θριαμβολογούσαν για το οριακό αποτέλεσμα ειρωνευόντουσαν και αναθεμάτιζαν όσους τόλμησαν να διαφοροποιηθούν ή να καταψηφίσουν.

Για να εξηγούμαι, δεν έχω απολύτως τίποτα με την συμπαθή κατηγορία των εκδιδομένων γυναικών. Αντιθέτως δέχομαι ότι ανακουφίζουν ένα τμήμα του αντρικού πληθυσμού και όχι μόνο αυτού. Είμαι σίγουρος επίσης ότι στην πλειοψηφία τους διαθέτουν καθαρή ψυχή.

Σε εντελώς αντίθετη πορεία τα γνωστά δημοσιογραφικά πορνίδια (αρσενικά και θηλυκά) έχοντας πουλήσει, στην κυριολεξία, την ψυχή τους στον διάβολο εκπορνεύονται με ιδιαίτερη ευχαρίστηση προς όφελος των εργολάβων-αφεντικών τους τα οποία σε αγαστή συνεργασία με τους κυβερνητικούς εταίρους κατευθύνουν την πλειοψηφία της ελληνικής κοινωνίας ολοταχώς σε έναν κοινωνικό και πολιτιστικό «μεσαίωνα». Οι ιστορικοί του μέλλοντος θα αποκαλούν στις έρευνές τους την παρούσα χρονική περίοδο  «σκοτεινά χρόνια».

Μέσα από την ασφάλεια ενός ιδιότυπου «κοινωνικού θερμοκηπίου», αποκλεισμένοι σε ένα αεροστεγές εργασιακό περιβάλλον, διαστρεβλώνουν την αληθινή είδηση, ενώ προβάλλουν στον απομονωμένο και παθητικό τηλεθεατή μια εικονική πραγματικότητα. Ετοιμάζονται να ορίσουν, μεθοδικά και συντεταγμένα, την πολύ πιθανή μετεξέλιξη εσωτερικών ισορροπιών του κυρίαρχου πολιτικού συστήματος. Προσπαθούν να προκαθορίσουν τις πολιτικές εξελίξεις οι οποίες όπως φαίνεται είναι όχι μόνο αναπόφευκτες αλλά και καλοδεχούμενες γιατί κερδίζουν λίγο ακόμα χρόνο πρόσδεσης στο άρμα της εξουσίας. Είναι φανερό ότι σκέφτονται βραχυπρόθεσμα και όχι μακροπρόθεσμα. Αυτό που τους απασχολεί είναι να κερδίσουν μια ακόμη μικρή πίστωση χρόνου για να «κλείσουν» και τυπικά οι εργολαβίες των αφεντικών τους.

Είναι διαφορετικό πράγμα να εκδίδεις μυαλό και ψυχή από το να αναγκάζεσαι να πουλήσεις μόνο το κορμί σου. Αυτές οι δημοσιογραφικές αρσενικές και θηλυκές πόρνες σύντομα θα καταλάβουν ότι σε καταστάσεις γενικευμένης κοινωνικής κρίσης εμφανίζονται πολύ επικίνδυνες ρηγματώσεις στα κοινωνικά θερμοκήπια που κατασκεύασαν και ότι το αεροστεγές περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν δεν θα μπορέσει να τους σώσει όχι μόνο από την οργή του κόσμου αλλά και από τα ίδια τα αλληλοσυγκρουόμενα συμφέροντα των αφεντικών τους. Για τα πορνίδια αυτά, για αυτούς του λάθρο-δημοσιογράφους, οι μέρες της αφθονία τους είναι μετρημένες.

οχι στο όνομα των αγώνων μας

  ΟΧΙ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΩΝ ΑΓΏΝΩΝ ΜΑΣ! ΟΧΙ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΜΑΣ!
ΔΙΑΜΑΡΤΥΡΙΑ ΣΤΟ ΣΗΜΕΙΟ ΤΗΣ ΔΟΛΟΦΟΝΙΑΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΑΘΩΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ

Η 5η Μαϊου θα μείνει στην ιστορία, αφ’ ενός ως η μέρα μιας απ’ τις μεγαλύτερες και πιο οργισμένες απεργιακές διαδηλώσεις της Μεταπολίτευσης, και, αφ’ετέρου, ως η μέρα που ο εμπρησμός μιας τράπεζας κόστισε τη ζωή τριών αθώων ανθρώπων.
Βρεθήκαμε στη διαδήλωση της 5ης Μαϊου και θα συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε μέχρι να φύγει το ΔΝΤ και να αποσυρθούν τα αντικοινωνικά μέτρα της κυβέρνσης. Όμως δεν έχουμε και δεν θέλουμε να έχουμε καμία απολύτως σχέση με τους αυτουργούς αυτής της δολοφονικής ενέργειας. Και για όσους έχουν στοιχειώδεις γνώσεις, ούτε αυτοί θέλουν να έχουν σχέση με το μαζικό και οργανωμένο κίνημα, το οποίο πολλές φορές έχει πέσει θύμα της φυσικής βίας και εξουσιομανίας τους.

Όχι στο όνομά μας!

Γνωρίζουμε καλά ότι η κυβέρνηση, οι υποστηρικτές της (από τα ΜΜΕ ως την ακροδεξιά), καθώς και ανερχόμενοι επιχειρηματίες-Σωτήρες, όπως ο ιδιοκτήτης της τράπεζας, σκέφτονται πιο ψυχρά από εμάς: αυτό αποδεικνύουν οι δηλώσεις τους, με τις οποίες προσπάθησαν να ενοχοποιήσουν τους 250.000 διαδηλωτές ως περίπου συναυτουργούς.
Γνωρίζουμε ότι η διεύθυνση της τράπεζας φέρει ευθύνες για το θάνατο των τριών εργαζομένων, τόσο γιατί τους υποχρέωσε να δουλεύουν την ημέρα της απεργίας, όσο και γιατί δεν φρόντισε, όπως καταγγέλλουν συνάδελφοί τους, για τα στοιχειώδη μέτρα πυρασφάλειας.
Γνωρίζουμε ότι η δολοφονική ενέργεια που κόστισε τη ζωή τριών ανθρώπων, θα χρησιμοποιηθεί για να νομιμοποιηθούν μέσα στην κοινωνία τα πιο αντικοινωνικά μέτρα που λήφθηκαν ποτέ από ελληνική κυβέρνηση μετά το 1974.
Τίποτα, όμως, απ’όλα τα παραπάνω δεν αρκεί για να μετριάσει τη θλίψη μας για την απώλεια και την οργή μας για τη δολοφονική ενέργεια εναντίον των τριών εργαζόμενων. Δεν μπορεί να υπάρξει μια καλύτερη κοινωνία, ούτε με τυφλές εγκληματικές ενέργειες, ούτε αν αυτοί που αγωνίζονται δεν έχουν χώρο και χρόνο να πενθούν στο όνομα του αγώνα.
Την Τρίτη 11 Μαϊου, στις 7μμ, ανταποκρινόμαστε στο κάλεσμα των πρωτοβάθμιων σωμματείων. Συγκεντρωνόμαστε στο σημείο της δολοφονίας για να διαμαρτυρηθούμε για το χαμό των τριών συμπολιτών μας. Ας είμαστε όλες και όλοι εκεί μ’ένα κερί, με ένα πλακάτ ή ένα πανώ ή απλώς με τη θλίψη και το θυμό μας. Στη συνέχεια πορευόμαστε προς την Βουλή. Ο αγώνας συνεχίζεται!

Πρωτοβουλία bloggers «Όχι στο όνομα των αγώνων μας – Όχι στο όνομά μας»

Facebook Group
tkoronakis.wordpress.com
Pangea
Poetry Bar Radio
Θέατρο Δρόμου
Anemos
potepote
me-to-zervo
Votanologio
salata-tv
manosbee
κόκκινο μπαλόνι
μετά την εφημερίδα

Η ανάπαυση του πολεμιστή…

Η ανάπαυση του πολεμιστή.

Οι πολιτικές εξελίξεις καθιστούν απαγορευτική την ανάπαυση του πολεμιστή ακόμα και για λίγες μέρες. Οι μόνοι οι οποίοι δείχνουν λίγο πιο χαλαροί είναι οι απλοί Ελληνες πολίτες που στην κάλπη αποδοκίμασαν συγκεκριμένες πολιτικές και βρίσκονται τώρα σε θέση αναμονής των προγραμματικών δηλώσεων της νέας κυβέρνησης. Χαρακτηριστική είναι για μια ακόμη φορά η αυξημένη αποχή, 500.000 λιγότεροι πολίτες ψήφισαν αυτή την φορά. Πριν κάποιοι ανεγκέφαλοι βιαστούν  να «πανηγυρίσουν» ας καταλάβουν πρώτα ότι βασικό συστατικό της ποιότητας στην Δημοκρατία είναι η συμμετοχή, όχι φυσικά μόνο στις εκλογές αλλά ΚΑΙ στις εκλογές. Εχω βαρεθεί να ακούω για τους «κακούς μηχανισμούς» που φταίνε για όλα. Κανείς όμως δεν λέει ότι τα στεγανά των μηχανισμών σπάνε μόνο με την ευρεία συμμετοχή σε διαδικασίες ελέγχου από όλους όσους νοιώθουν αποκλεισμένοι. Οσο το ξεχνάμε αυτό, τόσο οι μηχανισμοί θα συνεχίσουν να λειτουργούν ερήμην μας. Αυτός είναι ο ρόλος τους. 

Στην ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ τα ξυράφια (όπως αυτό που βλέπετε στην παραπάνω φωτογραφία) ακονίζονται για τα καλά. Ετοιμάζονται για πάσα χρήση και προς κάθε κατεύθυνση. Αλοίμονο σε αυτόν που ανυποψίαστος θα κάτσει στην καρέκλα. Απόλυτα δεικτικό το πρωτοσέλιδο της «Αυριανής», της εφημερίδας που ακόμα και όταν τον υποστήριξε «γκρέμισε τον Καραμανλισμό», περί «μετατροπής της Ν.Δ. σε ΣΥ.ΡΙΖ.Α». Δείγμα το πως αντιλαμβάνεται η συγκεκριμένη φυλλάδα την πολιτική δημοσιογραφία.
Το πρόβλημα με την συντηρητική παράταξη δεν είναι ούτε ο φόβος της διάσπασης, ούτε η αναζήτηση του «Μεσία» που θα την βγάλει από την κρίση. Είναι η αδυναμία των στελεχών να αναλύσουν πολιτικά το αποτέλεσμα, δηλαδή να συζητήσουν πολιτικά, τα αίτια της μαζικής εγκατάλειψης των Ελλήνων πολιτών (περίπου 1.100.000 λιγότεροι ψηφοφόροι σε σχέση με το 2004). Ως εκ τούτου ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τον χώρο αυτό είναι η συνολική απαξίωση του κόμματος της Ν.Δ. τόσο από την Ελληνική κοινωνία, όσο και από τα ίδια της τα στελέχη. Κάτι που φαίνεται ότι δεν μπορεί να καταλάβει η σημερινή ηγεσία της. Το γεγονός δηλαδή ότι η κρίση που εξελίσεται αποτελεί δομικό ιδεολογικό πρόβλημα της συντηρητικής παράταξης που στήριξε με τις επιλογές της  ένα σκληρό νεοφιλεύθερο πρόγραμμα εξουσίας. Σε κάθε περίπτωση είναι γνωστή η παραδοσιακή αδυναμία της «Δεξιάς παράταξης» να μιλήσει πολιτικά. Προτιμά να στείνει διαχρονικά μηχανισμούς παραγωγής αυταρχισμού και αλλαζονείας. Μηχανισμούς που αδυνατεί να ελέγξει ακόμα και όταν βρίσκεται στην κυβέρνηση (θυμηθείτε το περίφημο «επιτέλους ποιός κυβερνά αυτο τον τόπο;» ). Ιδανικός πολιτικός αυτόχειρας.

Για τον άλλο «ένοικο της πολυκατοικίας» τα πράγματα δεν είναι τόσο καλά όσο φαίνονται. Ο Γιώργος Καρατζαφύρρερ έχει προ πολλού ακουμπήσει ταβάνι με την reality show εμφάνιση του. Καταλαβαίνει ότι οι τελευταίες εξελίξεις αποτελούν χρυσή ευκαιρία διεμβόλισης του στελεχικού δυναμικού της Ν.Δ. και αναζητεί τον τρόπο να παρέμβει όσο πιο καταλυτικά γίνεται σε αυτές. Ομως, κάποια καλόπαιδα της παράταξης του (Βορίδης, Πλεύρης, Βελλόπουλος …και ολίγον Γεωργιάδης ) σκέφτονται ότι άρχισαν να ωριμάζουν οι συνθήκες για την δημιουργία ενός «καθαρού» ακροδεξιού κόμματος, αφού και κοινό υπάρχει έτοιμο με ανοιχτά αυτιά για να τους ακολουθήσει, αλλά και τα χρήματα από την κρατική επιχορήγηση των κομμάτων επαρκούν για να στηριχθεί μια τέτοια προσπάθεια. Προς το παρόν η μάχη γίνεται εντός του κόμματος για την ιδεολογική ηγεμονία του χώρου μέσω της στροφής της πολιτικής ατζέντας του ΛΑ.Ο.Σ. προς όλο και πιο ακροδεξιά κατεύθυνση. Αναμένεται κινητικότητα σε συνάρτηση πάντα με τις εξελίξεις στην ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ.

Στο ΠΑΣΟΚ άρχισαν ήδη την προσπάθεια διαχείρησης της κυβερνητικής εικόνας από τα ΜΜΕ, ιδίως από την τηλεόραση, με την Χολυγουντιανού τύπου υπερπαραγωγή «πορεία προς τον λαό». Δείγμα αυτής της προσπάθειας απολαύσαμε με την επίσκεψη του πρωθυπουργού και μελών της κυβέρνησης στον Νομό Ηλείας με αφορμή τις προ διετίας καταστροφικές πυρκαγιές. Η επιχείρηση «σηκωμένα μανίκια» πρόκειται να μας απασχολήσει πολύ στο άμεσο μέλλον, όπως και η «Rock, αντισυμβατική, πρώην αριστερή» υπουργός Περιβάλλοντος και Ανάπτυξης ΤΙΝΑ ΜΠΙΡΜΠΙΛΗ, η οποία «ακουμπούσε» τον χώρο του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ.
Σε ηλικία 24 χρονών, όταν το 1993 ο ΣΥΝ έμεινε εκτός βουλής, αποφάσισε ότι « Η μόνη μου συμβολή μπορεί να είναι η προσπάθεια μου να ξεφύγουμε από αυτή την μιζέρια που μας τρώει», σύμφωνα με επιστολή που είχε στείλει τότε στην εφημερίδα «Ελευθεροτυπία» και η καλή εφημερίδα θυμήθηκε να το δημοσιεύσει λίγο μετά την ανάληψη των καθηκόντων της. Ετσι λοιπόν η «««συντρόφισσα»»» υπουργός θεώρησε πως ήταν περιττή η παρουσία της στην προσπάθεια ανασύνθεσης της ανανεωτικής και ριζοσπαστικής Αριστεράς και προτίμησε να ξεφύγει από την «μιζέρια που μας τρώει» ως συνεργάτης του Δήμου Αθηναίων επί εποχής Δημήτρη Καγκελόπουλου (ομολογουμένως φοβερή η περιβαλλοντική παρέμβαση με τα πράσινα κάγκελα), ολοκληρώνοντας την «συμβολή» της σαν στενός σύμβουλος του Γιώργου Παπανδρέου. Ο αγώνας λοιπόν τώρα δικαιώνεται. Είναι περίεργο, γιατί για πολλούς από εμάς ο αγώνας συνεχίζεται. Μάλλον δεν μιλάμε για τον ίδιο Αγώνα. Καλή επιτυχία λοιπόν «««συντρόφισσα»»» και πρόσεχε εκεί στα ξένα που πας. Η άσκηση εξουσίας εμπεριέχει την πλήρη ανάληψη της ευθύνης των πολιτικών επιλογών. Δεν υπάρχει δεν ξέρω – δεν άκουσα. Εις το επανειδείν.

Και φτάνουμε σιγά σιγά σε αυτό που μας πονάει περισσότερο από όλα, στην Αριστερά. Υπερτασική, υποτασική, κοινοβουλευτική, εξωκοινοβουλευτική, κομμουνιστική, Ανανεωτική, ριζοσπαστική, στην όλη Αριστερά εμπάσει περιπτώσει. Σε απόλυτο αριθμό ψήφων ο μόνος χώρος που είχε αύξηση είναι η ΑΝΤΑΡΣΥΑ, περίπου 2.000 ψήφοι. 
Το Κ.Κ.Ε απώλεσε 67.000 ψήφους, η μεγαλύτερη απώλεια τα τελευταία δέκα χρόνια, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ με βάση την εικόνα αποσύνθεσης που παρουσίασε ένα μήνα πριν τις εκλογές  κατόρθωσε -γιατί περί κατορθώματος πρόκειται- να περιορίσει τις απώλειες του στις 45.000 ψήφους. Οπως και να το δούμε όμως το ποσοστό των πολιτών που επέλεξαν την Αριστερά μειώθηκε. Και αυτό πρέπει να μας προβληματίσει. Ενας τέτοιου είδους προβληματισμός φαίνεται ότι αναπτύσεται σιγά αλλά σταθερά στο Κ.Κ.Ε. αν αληθεύουν οι πληροφορίες ότι επιστολές από απλά μέλη και οργανώσεις καταφθάνουν στον Περισσό, θέτοντας τον προβληματισμό για την ορθότητα των επιλογών της κομματικής γραμμής. Προφανώς η εμμονή στον «σύντροφο ΣΤΑΛΙΝ» και η συνεχής επωδός «ένας είναι ο εχθρός ο ΣΥΡΙΖΑ και ο ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΣ» φαίνεται ότι πείθουν όλο και λιγότερα μέλη. Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τις διαστάσεις που θα πάρει το θέμα, προσωπικά πιστεύω ότι θα γίνει προσπάθεια από την ηγεσία να κρυφθούν τα προβλήματα προσανατολισμού της πολιτικής γραμμής «κάτω από το χαλί» για μια ακόμη φορά. Αυτό βέβαια δεν βοηθάει προς την κατεύθυνση της Αριστερής ενότητας, επιπροσθέτως αναπτύσει ακόμα περισσότερο τα ήδη υπερανεπτυγμένα σύνδρομα περιχαράκωσης και πολιτικού αυτισμού του Κομμουνιστικού κόμματος «εμείς, εμείς, οι μόνοι συνεπείς αυτής της γης».

Οσο για τον ΣΥΡΙΖΑ που κινήθηκε στα πλαίσια μιας αξιοπρεπέστατης πολιτικής επιβίωσης, φαίνεται ότι το στοίχημα είναι να κτίσουμε πολιτικά πάνω σε αυτό το ποσοστό και όχι να αποδομήσουμε εκ νέου την εικόνα μας. Να υπενθυμίσω το πολύ όμορφο σύνθημα στις ευρωεκλογές «Διάλεξε ζωή και όχι επιβίωση». Πάνω σε αυτό το μοτίβο πρέπει να κινηθούμε. Αρκετά ενθαρρυντικά είναι τα μηνύματα αφενός από την εξισορρόπηση της επιρροής μας μεταξύ της περιφέρειας και των μεγάλων αστικών κέντρων, αφετέρου της ανάδειξης μιας νέας ισχυρής προσωπικότητας, του Αλέξη Τσίπρα αλλά και της συλλογικής προσπάθειας που έγινε από όλα τα μέλη και τους φίλους. Η πτώση σε ψήφους προήλθε από τα μεγάλα αστικά κέντρα- εκεί που οι οικολόγοι παρουσίασαν μεγάλα ποσοστά-  ενώ στην περιφέρεια παραμείναμε σταθεροί και σε περιπτώσεις όπως το Ρέθυμνο, το Λασίθι, η Αρτα, η Ροδόπη και η Λάρισσα οι ψήφοι αυξήθηκαν. Αξιοσημείωτο το γεγονός ότι στην περιφέρεια οι οικολόγοι καταποντίστηκαν. Σε κάθε περίπτωση πολύ θετικά είναι τα μηνύματα της ομόφωνης αποδοχής του Αλέξη Τσίπρα ως προέδρου της κοινοβουλευτικής ομάδας του ΣΥΡΙΖΑ, καθώς και η ομόφωνη(!!!) επιλογή του πολιτικού κειμένου για την ανάλυση του εκλογικού αποτελέσματος από την πολιτική γραμματεία του ΣΥΝΑΣΠΙΣΜΟΥ, κείμενο το οποίο θα αποτελέσει βάση διαλόγου για τις πολιτικές κινήσεις και τις νομαρχιακές επιτροπές του κόμματος με καταληκτική ημερομηνία 24 και 25 Οκτωμβρίου στην συνεδρίαση της Κεντρικής Επιτροπής. Να μην ξεχνάμε και την πανελλαδική συνδιάσκεψη του ΣΥΡΙΖΑ στα τέλη Νοεμβρίου και τις συζητήσεις για το μέλλον του ενωτικού εγχειρήματος που θα προηγηθούν. Ο χώρος του ΣΥΡΙΖΑ διακρίνεται από μια έντονη κινητικότητα καθώς πολλά θέματα είναι ανοικτά και χρήζουν ιδιαίτερης ανάλυσης, κυρίως ιδεολογικής θα έλεγα. Καλό είναι να ξεκινήσει μια ανοικτή πολιτική συζήτηση γιατί στα κείμενα που διαβάζω χρησιμοποιούνται όροι οι οποίοι χρειάζεται να αναλυθούν περισσότερο. Π.χ. ποιός είναι ο «κοινωνικός ΣΥΡΙΖΑ» και ποιά η σχέση του με την οργανωτική δομή του χώρου έτσι όπως αυτή παρουσιάζεται σήμερα. Ποιά η σχέση του δηλαδή με την Γραμματεία του ΣΥΡΙΖΑ και σε ποιό βαθμό συμμετέχει και επηρεάζει τις αποφάσεις. Αλλο παράδειγμά : Τι ορίζουμε ως «ξεχασμένη κοινωνία», ποιά η κοινωνική της διαστρωμάτωση, ποιά η σχέση της με τον πολιτικό μας χώρο και γιατί ο ΣΥΡΙΖΑ αλλά και ο ΣΥΝ παλαιότερα αλλά και σήμερα παρουσιάζουν σε κάθε εκλογική αναμέτρηση βαθμό συσπείρωσης γύρω στο 65%; Να σημειωθεί ότι στις εκλογές που πέρασαν ο βαθμός συσπείρωσης κυμάνθηκε γύρω στο 60%. Τι θα πρέπει να είναι τελικά ο ΣΥΡΙΖΑ; Κίνημα η κόμμα; Να αναπτυχθούν αντανακλαστικά κινήματος και με ποιές διαδικασίες; Να γίνει κόμμα; Ποιές είναι οι διαφορές ανάμεσα σε ένα κίνημα και σε ένα κόμμα και ποιός ο ρόλος των συνιστωσών στις προωθητικές διαδικασίες;  Θα υπάρξουν μέλη και με ποιά ιδιότητα; Θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως «όντα ειδικού τύπου» όσοι δεν συμμετέχουν στις συνιστώσες; Είναι οργανωτικά επαρκής η τωρινή λειτουργία της Γραμματείας του ΣΥΡΙΖΑ; Μήπως ο «κοινωνικός ΣΥΡΙΖΑ» πρέπει να έχει πιο ενεργό ρόλο στις διαδικασίες; Αυτά και πολλά άλλα ανοικτά πολιτικά ζητήματα, πρέπει να συζητηθούν στην προσπάθεια μας να ακουμπήσουμε και να εμπνεύσουμε αυτούς για τους οποίους αγωνιζόμαστε να κερδίσουμε την εμπιστοσύνη τους. Ας μην αποκλείουμε την πιθανότητα πολύ γρήγορα αρκετός απλός κόσμος που ψήφισε ΠΑΣΟΚ για να «φύγει η δεξιά» και λόγω των συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών που θα εφαρμοστούν, να ξαναμπεί στον πειρασμό να «κοιτάξει» προς τα εμάς. Είμαστε έτοιμοι να υποδεχθούμε την πιθανή απογοήτευση του; Υπάρχει σημείο επαφής με τους οικολόγους ;

Πιστεύω ότι βαδίζουμε ολοταχώς σε μια νέα πολιτική σελίδα του τόπου, ο εκλογικός νόμος θα αλλάξει, οι μεγάλες εκλογικές περιφέρειες θα συρρικνωθούν, η απλή αναλογική μπαίνει οριστικά στο χρονοντούλαπο της ιστορίας, παρ’ όλα αυτά ο δικομματισμός χάνει αργά αλλά σταθερά και με τον ένα πυλώνα του να τρίζει συθέμελα, πρέπει να περιμένουμε πολιτικές αλλαγές καθώς η ρευστότητα είναι το κυρίαρχο συστατικό που διακρίνει την επόμενη μέρα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η επόμενη μέρα της Αριστεράς. Θα μπορέσει επιτέλους να αναδειχθεί ως μια πειστική εναλλακτική πρόταση στην κοινωνία; ΙΔΩΜΕΝ…

ημερολόγιο καταστρώματος.

Βράδυ Πέμπτης 20 Αυγούστου.

Περασμένα μεσάνυχτα. Κάπου στην μέση της Κρήτης. Το θερμόμετρο καρφωμένο στους 18 βαθμούς. Αν δεν είχα το μπουκάλι την ρακί δίπλα μου θα χρειαζόμουνα μπουφάν. Στην αγκαλιά της απόλυτης ησυχίας. Μόνο το θρόισμα των νυσταγμένων φύλλων, η κουκουβάγια στο διπλανό δέντρο, το νερό που κυλάει στο ρυάκι, διακόπτουν τον ήχο της σιωπής. Ενα παραδοσιακό χωριουδάκι εξήντα ψυχών, το τελευταίο σπίτι στην άκρη του χωριού, σε μια μεγάλη αυλή γεμάτο οπωροφόρα δέντρα και παλιές θεόρατες Κρητικές ελιές, δίπλα σε ένα χιλιόχρονο Βυζαντινό ξωκλήσι.

Παλεύω με το χαρτί για να συγκεντρώσω τις αναμνήσεις μου. Κάθε χρόνο το ίδιο πράγμα. Σκαλίζοντας το μυαλό μου, όλο απίστευτες αντιθέσεις ανακαλύπτω στον τρόπο ζωής και στις συμπεριφορές των ντόπιων με όσους επιβιώνουν στου… «κερατά την πολιτεία». Δηλαδή στην Αθήνα. Στην πόλη του Διαβόλου. Ναι, αυτή είναι η «κωδική» ονομασία της πρωτεύουσας. Τι να του πείς ; Μήπως έχουν άδικο ;

Δυστυχής πραγματικά όποιος θέλει απλά να κάνει τον «τουρίστα» στην Κρήτη. Οποιος δεν καταλαβαίνει που πατά και που πηγαίνει. Οποιος δεν αφήνει το τοπίο και την ιστορία να τον οδηγεί και τους ανθρώπους να τον συντροφεύουν. Οποιος δεν θέλει να ψάξει πέρα από τον οδηγό τουριστικής φιλοξενίας. Οποιος -για παράδειγμα- δεν έχει ακούσει τον ογδοντάχρονο Βαγγέλη να του διηγείται …«εγώ μικρός, Γιάννη παιδί μου, όταν έπαιζα λύρα στους γάμους εβούιζαν οι σφαίρες πάνω από το κεφάλι μου ωσάν τις μέλισσες».  Μου το λέει πάνω στην ρακί που πίνουμε κάθε καλοκαίρι, επί δέκα χρόνια τώρα. Ξεχνάει ότι μου το ξανάπε. Δεν χορταίνω να τον ακούω. Μου κάνει και παράπονα, πολλά, για τα νέα παιδιά που παίζουν λύρα. « Η λύρα πρέπει να κλαίει» είναι η μόνιμη επωδός του.  Εκνευρίζεται, σηκώνεται και φεύγει από τα πανηγύρια όταν δεί λαουτιέρη να κλέβει την παράσταση από λυράρη. Σκληροί άνθρωποι, δύστροποι, όπως ακριβώς πέρασε ολόκληρη η ζωή τους, στην μάχη με τον χρόνο, με την γη, με τις εποχές, με τις αλλαγές. Απαιτούν απόλυτο σεβασμό στον διαφορετικό τρόπο ζωής τους, στις αντιλήψεις τους, στις συνήθειες τους. Οταν βρεις το μυστικό της επικοινωνίας που κρύβεται στην λέξη σεβασμός, μάθε να ακούς και σκέψου πρίν μιλήσεις, τότε σου δίνουν την ψυχή τους. Είναι εκπληκτικό πραγματικά, το πόσο γρήγορα μπορούν να σε δεχθούν και άλλο τόσο να σε απορρίψουν.

Να, ας πούμε για παράδειγμα, το απόγευμα παρακολούθησα μια ακόμα παράσταση, κάτι ανάμεσα σε θέατρο του παραλόγου και κλασσικής παντομίμας, στην γεμάτη από βοκαμβίλιες  αυλή του ογδοντάχρονου  Θείου Αντωνάκη, που ενώ θα έπρεπε κανονικά να είναι κατάκοιτος από το μεγάλο πρόβλημα που έχει με τον «πόδα» του, εκείνος κάθε χαράματα είναι όρθιος, καβαλάει το τρακτέρ και πηγαίνει στα χωράφια του στο πίσω μέρος του βουνού, μετράει τα πρόβατα κάθε πρωί, μην έχουν κατέβει την νύχτα από τα χωριά του Μυλοποτάμου για να τα κλέψουν, ταίζει τα «οζά», επιθεωρεί τα αμπέλια του, ξεχορταριάζει τα περβόλια του, κολατσίζει την φρέσκια ντομάτα που κόβει από το μποστάνι του, με λίγο φρέσκο ζυμωτο ψωμί που έχει πάρει από το σπίτι, και αφού μεσημεριάσει παίρνει τον δρόμο της επιστροφής. Κάθε πρωί, επί εξήντα χρόνια. Βρέξει – χιονίσει.  Παλαιότερα με μουλάρι. Κάποιες φορές με άλογο.

αυλή3.

βοκαμβίλια2.

Αλλά ας ξαναγυρίουμε στο θέμα μας. Στην παράσταση που σας έλεγα λίγο πιο πρίν, συμμετείχαν εκτός του θείου Αντωνάκη και της θείας Βαγγελίτσας, ένα ακόμα ζευγάρι υπερήλικων, Ολλανδοί παρακαλώ, οι οποίοι έχουν αγοράσει σπίτι λίγο πιο κάτω από το χωριό και μένουν στην Ελλάδα μόνιμα τα τελευταία χρόνια. Οι Ολλανδοί φυσικά γνωρίζουν Αγγλικά. Ο Αντωνάκης και η Βαγγελίτσα όμως όχι. Ούτε λέξη. Και έτσι αρχίζει ο διάλογος του παραλόγου, η προσπάθεια επικοινωνίας με κινήσεις χεριών, σπασμένες λέξεις, μεμονωμένες φράσεις, οι οποίες στο τέλος οδηγούν σε ακατάπαυστα γέλια, τόσο εύκολα βγαλμένα από την ψυχή και των τεσσάρων υπερήλικων στην προσπάθεια τους να επικοινωνήσουν. Οταν βραδυάζει και βγαίνουν οι ρακές, σε λίγη ώρα η όλη υπόθεση θυμίζει ΡΟΚ συναυλία.
« Εγώ….αύριο…χωράφι… τρακτέρι….τούτ τούτ….» κάνει την κίνηση «πηγαίνω» με το χέρι.
« Τρακτέρι ; You mean….tractοr….;» κάνει την ίδια κίνηση.
«Αλογο….εσύ ξέρεις Α- λο- γο. ; » σηκώνεται από την καρέκλα και μιμείται την κίνηση του αναβάτη.
«Horse…..yes ! Horse…..how nice…» σηκώνεται και αυτός κάνοντας την ίδια ακριβώς κίνηση.
«Διάολε τις απολιμάρες σου για παιδί !!!»  λέει γελώντας τρανταχτά ο Αντωνάκης.
« geia soy Κύριε Antonis …geia….» τσουγκρίζει το ποτήρι με την ρακί ο Ολλανδός που σε λίγη ώρα έχει γίνει «ιπτάμενος».  Εντωμεταξύ….οι δύο κυρίες στις διπλανές καρέκλες, προσπαθούν να συννενοηθούν για τα φαγητά που μαγείρεψαν σήμερα.
«ντομάτα ; Εσύ ξέρεις ντομάτα ;» δείχνει ένα καλάθι με ντομάτες πάνω στο τραπέζι της αυλής.
«Τomatos….oh yes ! Very nice τomatos in Cretra.»
Kαι κάπως έτσι περνάει ολόκληρο απόγευμα μέχρι το βράδυ, με ρακές, ντοματούλα, αγγουράκι, φρέσκο τυρί, και γέλια, άφθονα και αβίαστα γέλια, ικανά να ξυπνήσουν και έναν νεκρό ακόμα.
Στην αρχή σκέφθηκα να τους βοηθήσω στην μετάφραση. Στην συνέχεια κατάλαβα ότι κανένας τους δεν ήθελε την βοήθεια μου. Δεν με είχαν ανάγκη. Και να φανταστεί κανείς ότι το «έργο» αυτό παιζόνταν όλο το καλοκαίρι. Ο ένας προσπαθεί να μάθει την διάλεκτο του στον άλλο. Το αγαπημένο τους παιχνίδι. Εν μέσω γέλιου και αφθονίας συναισθημάτων. Ανταλλάζουν και φαγητά. Οπως έκαναν παλιά οι γείτονες μεταξύ τους. Προτίμησα να κάτσω σε απόσταση, χωρίς να μιλάω, να τους παρατηρώ και να ακούω. Η επίδαυρος ωχριά….

Θα μπορούσα να γράφω ώρες για τον τόπο αυτόν που έχει όλα τα χρώματα της ζωής. Για το πανέμορφο Αρκάδι, που η αρχαιολογική υπηρεσία, προσπαθεί να τσιμεντώνει τοίχους αντί να τους αναδυκνείει, για το πανέμορφο χωριό Μαργαρίτες, που αποτελεί αληθινό εργαστήριο κεραμεικής, για τα ορεινά χωριά του Μυλοποτάμου, για τα Ανώγεια και τα Ζωνιανά. ( Προσοχή όταν οδηγάτε εκεί, ο δρόμος είναι δικός τους όπως μου έχει δηλωθεί ! ).Για την Ακρόπολη της Αρχαίας Ελεύθερνας ( τελείωσαν τα κονδύλια κύριε υπουργέ; ). Για τα πανηγύρια στα ορεινά χωριά με παραδοσιακή Κρητική μουσική αποκλειστικά. Για πολλά μικρά και μεγάλα στιγμιότυπα της καθημερινής τους ζωής. Για την λατρεία στο κυνήγι, για την απέχθεια τους στα ψάρια (άρρωστος είσαι μωρέ και θες να φάς ψάρι;)
Για το ζευγάρι γεράκια που κάθε πρωί και απόγευμα πετούν κυκλικά πάνω από το χωριό αναζητώντας τροφή στους αγρούς, για την «παλιά βρύση» δίπλα στο ποτάμι, με τις άγριες φρασκομηλιές να ευωδιάζουν παντού. Με τους παραδοσιακούς γάμους του χωριού, όπου τα καλάζνικωφ «κελαηδάνε» όλη την νύχτα. Με το μοναδικό καφενείο στο χωριό (εφέτος άνοιξε  μετά από εικοσιπέντε χρόνια) παραδοσιακό, κτισμένο όλο με πέτρα, που εάν είσαι «χωριανάκι» θα έχεις την τύχη να δοκιμάσεις το εκπληκτικό «γαμοπήλαφο». Με την ζωή στο Ρέθυμνο να κυλάει, σε άλλους ρυθμούς μέρα-νύχτα.

Ειδυλλιακή περιγραφή ; Μάλλον καλοκαιρινή θα έλεγα, γιατί τον χειμώνα το τοπίο πέρνει την άγρια του όψη. Μαζί του και οι άνθρωποι. Το τοπίο καθορίζει την ποιότητα της ζωής και διαμορφώνει χαρακτήρες. Διαφορετικά στα ορεινά χωριά, διαφορετικά στον κάμπο. Το λεωφορείο στα ορεινά χωριά τον χειμώνα περνάει μια φορά την εβδομάδα.
« Και όταν χιονίζει ; »
« Ε ! Είμαστε αποκλεισμένοι όσο βαστεί το χιόνι…»

« Οταν κάποιος ηλικιωμένος πάθει κάτι ; »
« Ε ! Αντέχει όσο μπορεί ! ».
Σταράτες κουβέντες. Καμία υπερβολή.

Παρασκευή 21 Αυγούστου. Βράδυ.

Βρισκόμαστε στο πλοίο της επιστροφής. Αποχαιρετάμε το λιμάνι του Ρεθύμνου.

Ρέθυμνο.

Επιστρέφουμε στου «κερατά την πολιτεία».  Εχω να ανοίξω τηλεόραση και να διαβάσω εφημερίδες 15 μέρες. Είμαι σίγουρος ότι τίποτα δεν θα έχει αλλάξει. Το μάτι μου πέφτει στην τηλεόραση του πλοίου. Στο δελτίο ειδήσεων. Δηλώσεις του Περικλή Κοροβέση περί χρηματισμού του Ενιαίου Συνασπισμού από την SIEMENS στην συγκυβέρνηση το 89. Nαί, τελικά τίποτα δεν έχει αλλάξει.
Φωτιά σε μια χαράδρα στην ΒορειοΑνατολική Αττική. Ελέγχεται πλήρως, δεν πρέπει να ανησυχούμε.
Ωρα 12.30. Βγαίνουμε έξω στο πλοίο για να απολαύσουμε την άγρια νύχτα του Αιγαίου, ενώ πριν απο λίγο αφήσαμε πίσω μας το Κρητικό πέλαγος. Ο Βοριάς λυσσομανάει, παρασύρει στο διάβα του ότι βρίσκει μπροστά του, καρέκλες, τασάκια, κάδους. Με δυσκολία στέκεσαι όρθιος, για να άναψεις τσιγάρο ούτε λόγος να γίνεται, προσπαθούμε να βρούμε μια γωνιά με απάγγειο. Τα μποφώρ χορεύουν σαν τρελλά, τα κύμματα κτυπούν το πλοίο με μανία, σαν να τσακώνονται, μα σαν να γνωρίζονται χρόνια. Κάπου μέσα στην απεραντοσύνη της θάλασσας, διακρίνεις φώτα ένος άλλου πλοίου με την ίδια ρότα. Είναι κι αυτό μια συντροφιά μέσα στο πηχτό σκοτάδι.

Σάββατο 22 Αυγούστου. Ξημερώματα.

Βρισκόμαστε στο «ειδυλλιακό» λιμάνι του Πειραιά. Αλλος αέρας. Νυσταγμένοι και βαριεστημένοι οδηγοί αυτοκινήτων περιμένουν την σειρά τους να βγούν από το λιμάνι. Φανάρια, κίνηση από τα πλοία που ξεφορτώνουν, κορναρίσματα. Η πόλη ποτέ δεν κοιμάται. Στο βάθος καθώς διανύουμε την παραλιακή φαίνεται ένας τεράστιος μαύρος καπνός. Ανοίγω το ραδιόφωνο. Η ώρα έχει πάει 08.00. Καίγεται η ΒορειοΑνατολική Αττική. Είναι η φωτιά για την οποία εχθές το βράδυ «δεν έπρεπε να ανησυχούμε». Η κυβέρνηση του τριχίλιαρου το έκανε πάλι το θαύμα της. Προβλήματα στον συντονισμό των επίγειων και εναέριων δυνάμεων πυρόσβεσης.
Φτάνουμε στο σπίτι και ξεφορτώνουμε τα πράγματα. Λάδι για όλο το χειμώνα, κρεατικά – κοτούλες από την αυλή μας, κουνέλια από τον κήπο της κυρίας Γεωργίας και τρία λίτρα σπιτική ρακί. Ελπίζω να την βγάλουμε και αυτό τον χειμώνα. Ευτυχώς που υπάρχει η επαρχία για να μπορεί να τρέφεται η Αθήνα. Ακόμα γυρίζουν στο μυαλό μου τα λόγια αποχαιρετισμού το τελευταίο βράδυ στο καφενείο του χωριού από τον Κυρ-Γιάννη: « Πού πάτε ρέ ; Εκει πάνω θα πνιγείτε σαν τα κουνέλια ούλοι σας …»
Η δύναμη της συνήθειας Κυρ-Γιάννη… Η δύναμη της συνήθειας.

γιαγκούλας, νταβέλης, εγκληματικότητα και κράτος [από την φουστανέλλα στο τζην].

listosimoria1

Είναι τετριμμένο να πούμε ότι η έκρηξη των ληστειων [κυριως], ευνοει την αυξηση της καταστολης και της συσπειρωσης του »μεσου» πολιτη γυρω από το κρατος/νονο με τα γνωστα αποτελεσματα στο κοινωνικο και πολιτικο πεδιο. Σηματοδοτει όμως  ως αντικειμενικο χαρακτηριστικο  και μια μεταλλαγη της οργανωσης της κοινωνιας σε όλα τα επιπεδα εκφρασης της, από τις σχεσεις εξουσιας, τις ταξικες συμπλοκες, τις παραγωγικες σχεσεις και εν γενει τη φυση και τον χαρακτηρα των κοινωνικων σχεσεων από το οικονομικο πεδιο εως την κουλτουρα και τις διαπροσωπικες διαπλοκες και στασεις ζωης. Τα φαινομενα που ζουμε σημερα όχι μονο δεν επεσαν από τον ουρανο ,  αλλα προυπηρξαν στην Ελλαδα  με μεγαλη ενταση, από την ιδρυση του νεοελληνικου κρατους μεχρι τα μεσα του 20ου αιωνα.   Αφορμη  ,  η μη ενταξη στους κατασταλτικους μηχ/σμους παλαιων πολεμιστων κάθε ειδους από τη Βαυβαρικη διοικηση του Οθωνα  και η ακραια παραγωγικη ενδεια της χωρας.

Ομαδες από αυτους αποτελεσαν την πρωτη γενια ληστοκρατων, και την πιο »αθωα» ισως , αφου στην συνεχεια συνδεθηκαν με τσιφλικαδες για την κατατρομοκρατηση των φτωχων αγροτων, την παραστρατιωτικη ασπιδα διαφορων πολιτικων της εποχης και δυναμη κρουσης μεγαλοτσελιγγαδων για την βιαιη καταληψη πλουσιων αγροτολιβαδικων εκτασεων που ανηκαν σε μικρες ορεινες κοινοτητες για αιωνες, εγιναν όμως τροχοπεδη για την νεα δυναμικη αστικη ταξη  εως οτου μετα τους Βαλκανικους πολεμους [κυριως]  κυνηγηθηκαν απηνως από τις κυβερνησεις Βενιζελου.

Σπουδαια γεγονοτα αποτυπωθηκαν στο δημοτικο μας τραγουδι , με ολη την υπερβολη και τον θαυμασμο που χαρακτηριζει την δημωδη ποιηση.  Δειγματα των γεγονοτων αυτων είναι η εξαιρετικη περιγραφη της επιθεσης μεγαλοτσελιγκα από το Αγρινιο με τον ιδιωτικο του στρατο για την καταληψη της Κωστηλατας, περιφημου οροπεδιου των Τζουμερκων στα 2000 μ. υψομετρο, που αντιμετωπιστηκαν επιτυχως [από γυναικες μαλιστα…….] οπλισμενες με γεωργικα εργαλεια και τα γνωστα Ηπειρωτικα κοντοξυλα.  Θρυλικη παραμενει επισης και η ομαδα του Θυμιου Γακη , που απηγαγε την Ευδοκια Αβερωφ, κορη του πλουσιωτερου Μετσοβιτη τσελιγκα .  Τα λυτρα που εισπραχθηκαν, ισοδυναμουσαν το βαρος της Ευδοκιας σε χρυσες λιρες  όπως περιγραφεται στο εξαιρετικο τσαμικο »βασιλαρχοντισσα» που χορευεται ως τις μερες μας. Ενδιαφερον παρουσιαζει η συνεχεια της υποθεσης, καθως ο Γακης κατεφυγε στην Προυσσα, εγινε ο ιδιος τσιφλικας και μετα την αφιξη του Ελληνικου στρατου το 1919 οργανωσε »ιδιοις εξοδοις» παραστρατιωτικο σωμα εθελοντων. Μετα την καταστροφη του μετωπου πεθανε παμφτωχος στα Τρικαλα…. Διασημοι επισης ως τις μερες μας παρεμειναν οι Γιαγκουλας, Νταβελης, Κακαραπης, Αρβανιτακης, οικογενεια Κουμπαιων κλπ. Ο πρωτος απαγχονιστηκε μετα τους Βαλκανικους από το ειδικο σωμα του Χανιωτη λοχαγου Βολανη, ο δε Τακος Αρβανιτακης ξεσηκωσε σαλο στην Ευρωπη και προκάλεσε τον ναυτικο αποκλεισμο στον Πειραια [….]  αφου απηγαγε και τελικα δολοφονησε διπλωματες με τις οικογενειες τους που επισκεφθηκαν το Σουνιο να δουν την ανατολη του 1900. Στην ιστορια εμεινε ως η »Σφαγη στο Δηλεσι» και υπευθυνη θεωρηθηκε από τους Ευρωπαιους η Ελληνικη κυβερνηση για κακους χειρισμους αλλα και για υποπτες σχεσεις του λησταρχου με τον Υπουργο Στρατιωτικων Σκουζε.

Σηματοδοτηση της μεταφορας πλουτου από την υπαιθρο στην πολη και την αναπτυξη του καπιταλισμου στην χωρα , αποτελει και η πρωτη ληστεια τραπεζας στην Πρεβεζα από την συμμορια των Κουμπαιων με τα κλασσικα »τομυγκαν» της εποχης , τον δυτικο ρουχισμο των ληστων [γκρι κοστουμια , ρεμπουμπλικες κλπ. ], καθαρες απομιμησεις των Αμερικανων μαφιοζων, από ανθρωπους που μεχρι προτινος λυμαινονταν την Ηπειρωτικη υπαιθρο.

Φτανοντας μεχρι την κατοχη οπου το ΕΑΜ βρηκε απομειναρια ζωοκλεφτων κυριως, και ειτε με το καλο ειτε με το αγριο ενεταξε καποιους στον αγωνα. Συμβολικα αναφερω τη βιβλικη μορφη του μπαρμπα Τσεκουρα [φωτο Σ.Μελετζη] που αναδειχθηκε ενας από τους γενναιοτερους πολεμιστες της Ρουμελης. Τελικως αυτοι οι ανθρωποι υπηρξαν και εξεγερμενοι και εξουσιαστες  λαικοι αγωνιστες και οργανα του βαθεως κρατους , »αγιοι» και »διαβολοι» θυτες και θυματα του Ελληνικου κοινωνικου σχηματισμου . Κατι αναμεσα στην ρομαντικη εξιδανικευση του Γαλλου περιηγητη στο βιβλιο του  »Οι βασιλεις των ορεων» και των κρατικων εγγραφων της εποχης. Αναμενοντας το επομενο επεισοδιο στο σιριαλ  »Αφοι Παλαιοκωστα» ας αναλογιστουμε μηπως αποτελουν ένα απομειναρι από αυτό που αποκαλουν οι ιστορικοι  » Η Ληστοκρατια στην Ελλαδα».